Baroque

Hội họa Baroque là nghệ thuật của kịch tính: ánh sáng mạnh xé qua bóng tối sâu, màu sắc đậm đà, và những câu chuyện được bắt đúng vào khoảnh khắc gay cấn nhất.

Caravaggio · Francisco de Zurbarán · Diego Velázquez · Anthony van Dyck · Peter Paul Rubens · Rembrandt van Rijn · Frans Hals · Johannes Vermeer · Artemisia Gentileschi

Bạn tò mò về Baroque?

Hội họa Baroque là nghệ thuật của kịch tính: ánh sáng mạnh xé qua bóng tối sâu, màu sắc đậm đà, và những câu chuyện được bắt đúng vào khoảnh khắc gay cấn nhất. Phong cách này lan khắp châu Âu từ khoảng năm 1600 đến đầu thế kỷ 18, và đến nay vẫn đủ sức khiến người xem dừng lại và rung động.

Nói đơn giản, hội họa Baroque là gì?

Hội họa Baroque là hội họa gắn với trào lưu văn hóa Baroque, kéo dài từ khoảng năm 1600, suốt thế kỷ 17 và sang đầu thế kỷ 18. Ở dạng tiêu biểu nhất, tranh Baroque đầy kịch tính, màu sắc đậm và sâu, tương phản sáng tối mạnh mẽ. Tuy vậy, khái niệm này khá rộng: nó bao gồm cả lối cổ điển điềm tĩnh của họa sĩ Pháp như Poussin và những cảnh đời thường lặng lẽ của họa sĩ Hà Lan như Vermeer.

Vì sao lại gọi là Baroque?

Ban đầu, chữ "Baroque" là một lời chê. Người ta dùng nó để chỉ sự thái quá: quá nhiều chi tiết, quá ồn ào, trái ngược với vẻ sáng sủa, chừng mực của thời Phục Hưng. Có người cho rằng chữ này bắt nguồn từ "Baroco", một thuật ngữ logic học kinh viện chỉ kiểu lập luận rườm rà. Nhà sử học nghệ thuật gốc Thụy Sĩ Heinrich Wölfflin đã "minh oan" cho nó trong cuốn Renaissance und Barock năm 1888.

Hội họa Baroque bắt đầu khi nào và ở đâu?

Phong cách này hình thành ở Rome vào khoảng năm 1600, nơi Caravaggio và anh em nhà Carracci cùng làm việc và cạnh tranh đơn đặt hàng. Phía sau là Công đồng Trent (1545-1563), nơi Giáo hội Công giáo bàn về cải cách. Sau đó, các tác giả trong giới giáo sĩ yêu cầu tranh tôn giáo phải thể hiện chủ đề rõ ràng, mạnh mẽ, bỏ đi kiểu cách điệu của trường phái Mannerism. Nhiều nhà sử học nghệ thuật xem đây là động lực của phong cách mới.

Những họa sĩ chính là ai?

Bài viết nêu Velázquez, Caravaggio, Rembrandt, Rubens, Poussin và Vermeer là những họa sĩ vĩ đại nhất của thời kỳ này. Họa sĩ Flanders Anthony van Dyck tạo ra lối vẽ chân dung vừa thanh nhã vừa uy nghi, có ảnh hưởng lớn, nhất là ở Anh. Le Nain và La Tour được nhắc đến nhờ cách dùng sáng tối, còn ở Pháp có Nicolas Poussin và Claude Lorrain, hai người phần lớn sống và làm việc tại Rome.

Làm sao nhận ra một bức tranh Baroque?

Hãy tìm sự kịch tính. Tranh Baroque tiêu biểu dùng chiaroscuro, tức lối tương phản sáng tối gắt, thường có nhân vật được rọi sáng nổi bật trên nền tối. Màu sắc đậm và sâu. Quan trọng nhất, họa sĩ chọn khoảnh khắc gay cấn nhất, lúc hành động đang diễn ra, chứ không phải khoảnh khắc yên tĩnh trước đó. Mục đích là khơi dậy cảm xúc và đam mê nơi người xem.

Baroque khác gì so với thời Phục Hưng?

Nghệ thuật Phục Hưng thường thể hiện khoảnh khắc trước sự kiện và đề cao lý trí điềm tĩnh. Baroque thì đi thẳng vào hành động và cảm xúc. Bài viết đưa ví dụ rõ ràng từ điêu khắc: tượng David của Michelangelo đứng bình thản trước trận đấu với Goliath, còn tượng David theo phong cách Baroque của Bernini được bắt đúng lúc đang vung đá ném về phía gã khổng lồ.

Người đương thời nghĩ gì về nó?

Phản ứng khá trái chiều. Những nhân vật chân thực của Caravaggio, vẽ trực tiếp từ người thật và được chiếu sáng đầy kịch tính, đã khiến người cùng thời sửng sốt, và ông liên tục bị chê là thiếu sự trang nghiêm, đúng mực. Về sau, chính chữ "Baroque" cũng được dùng để giễu sự thái quá của phong cách này. Phải đến sau Wölfflin, giới viết lách Pháp và Anh mới xem nó là đề tài nghiên cứu nghiêm túc.

Hội họa Baroque có phải chỉ vẽ đề tài tôn giáo?

Không. Tranh tôn giáo, tranh lịch sử, tranh ngụ ý và chân dung vẫn được coi là cao quý nhất, nhưng phong cảnh, tĩnh vật và cảnh sinh hoạt đời thường ngày càng phổ biến ở các nước Công giáo, và là thể loại chính ở các nước Tin Lành. Ở Hà Lan thịnh vượng thế kỷ 17, rất nhiều họa sĩ chỉ chuyên một thể loại như phong cảnh hay tĩnh vật, với tay nghề rất cao.

Ở mọi nơi châu Âu, tranh Baroque có giống nhau không?

Hoàn toàn không. Ý dẫn đầu, các nước Địa Trung Hải rồi phần lớn nước Đức và Trung Âu theo lối Baroque trọn vẹn. Hội họa Hà Lan phát triển từ truyền thống hiện thực phương Bắc, ít tranh tôn giáo, tập trung vào cảnh đời thường, tĩnh vật và phong cảnh. Ở Pháp, tinh thần cổ điển mang lại cho Baroque một vẻ riêng, chừng mực hơn, và cuối thế kỷ 17 được xem là thời hoàng kim của hội họa nước này.

Vì sao hội họa Baroque vẫn còn quan trọng?

Lối hiện thực trực diện, rọi sáng như sân khấu của Caravaggio được xem là đã mở ra một chương mới trong lịch sử hội họa. Van Dyck định hình tranh chân dung, đặc biệt ở Anh. Hội họa Thời kỳ Hoàng kim Hà Lan tạo ra cả một kho đề tài mới như cảnh đời thường, phong cảnh, tĩnh vật, vẫn giữ ảnh hưởng lớn cho đến khi Chủ nghĩa Hiện đại xuất hiện.