El Greco

1541-1614

El Greco, người họa sĩ vẽ tranh thánh xứ Crete đi qua Venice và Rome rồi dừng chân ở Toledo, đã kéo dài những thân hình hướng lên trời và thắp chúng bằng những sắc màu chưa ai từng thấy. Người đương thời bối rối trước tranh ông; ba thế kỷ sau, ông được tôn vinh là người báo trước nghệ thuật hiện đại.

Xuất thân

Doménikos Theotokópoulos sinh ngày 1 tháng 10 năm 1541 trên đảo Crete, khi ấy thuộc Cộng hòa Venice. Nguồn tư liệu ghi ông sinh ở làng Fodele hoặc ở Candia, tức Heraklion ngày nay, nên nơi sinh chính xác vẫn chưa chắc chắn. Gia đình ông khá giả, sống ở thành thị; cha ông, Geórgios, là thương nhân kiêm người thu thuế, còn anh trai Manoússos, cũng là thương nhân, sống những năm cuối đời trong nhà ông ở Toledo. Ông học vẽ tranh thánh theo trường phái Crete, một trung tâm hàng đầu của nghệ thuật hậu Byzantine, ở một thành phố có chừng hai trăm họa sĩ. Năm 1563, ở tuổi hai mươi hai, một văn bản đã gọi ông là maestro, tức họa sư của hội. Giới nghiên cứu không thống nhất về đức tin của ông: phần lớn tư liệu lưu trữ cho thấy gia đình ông theo Chính thống giáo Hy Lạp, trong khi vài nguồn Công giáo cho rằng ông là người Công giáo từ khi sinh, và trong di chúc ở Tây Ban Nha ông tự nhận là một tín đồ Công giáo sùng đạo.

Cuộc đời và những bước ngoặt

Khoảng năm 1567, chừng hai mươi sáu tuổi, ông sang Venice, nơi người bạn là họa sĩ tiểu họa Giulio Clovio gọi ông là môn đệ của Titian và là một tài năng hiếm có. Năm 1570 ông đến Rome và nhờ Clovio giới thiệu, được đón tiếp ở Cung điện Farnese giữa giới trí thức tinh hoa của thành phố. Những ý kiến thẳng thắn sớm khiến ông có kẻ thù, và sau một cuộc xích mích, Hồng y Farnese buộc ông rời cung điện; cuối năm 1572 ông mở xưởng riêng. Năm 1577 ông tới Madrid rồi Toledo, khi đó là kinh đô tôn giáo của Tây Ban Nha. Ông mong được vua Philip II ưu ái và nhận hai đơn đặt hàng của nhà vua, nhưng vua không thích và không giao thêm việc nào nữa. Vậy là ông ở lại Toledo, nơi năm 1586 ông nhận vẽ bức Lễ an táng Bá tước Orgaz. Thập niên 1597 đến 1607 là quãng thời gian làm việc dồn dập. Ông mất ngày 7 tháng 4 năm 1614.

Phong cách và kỹ thuật

Khác những họa sĩ Crete khác ở Venice, El Greco thay đổi phong cách tận gốc và tìm cách tạo ra những cách diễn giải mới lạ cho các đề tài tôn giáo quen thuộc. Từ Tintoretto ông học những thân hình thon dài linh hoạt; từ Titian, cái khung màu sắc; và từ các họa sĩ Venice, cách đặt những bố cục đông người vào phong cảnh rung động ánh sáng. Rome bổ sung các yếu tố của trường phái Kiểu cách: phối cảnh dữ dội, nhân vật vặn mình xoay người, cử chỉ dồn dập như bão. Ở Toledo, những sợi chỉ ấy hòa cùng cội rễ Byzantine thành lối vẽ làm nên tên tuổi ông, với những hình người kéo dài đến quằn quại và sắc màu thường kỳ ảo như mộng. Giới học giả hiện đại xem ông độc đáo đến mức không thuộc trường phái nào. Ông thường ký tên đầy đủ bằng chữ Hy Lạp, hay thêm chữ nghĩa là người Crete. Việc vua Philip II không thích tranh ông có thể vì ông vẽ người đang sống vào cảnh thánh, hoặc vì phong cách dường như lấn át nội dung.

Giai thoại

Có lần Clovio ghé thăm El Greco ở Rome vào một ngày hè và thấy ông ngồi trong căn phòng tối, vì ông thấy bóng tối giúp suy nghĩ tốt hơn ánh ngày, thứ làm xao động ánh sáng bên trong ông. Ở Rome ông dám chê bức Phán xét cuối cùng của Michelangelo và đề nghị Giáo hoàng Pius V cho ông vẽ đè lên toàn bộ theo tinh thần nghiêm ngặt hơn. Về sau được hỏi nghĩ gì về Michelangelo, ông đáp rằng đó là người tốt, nhưng không biết vẽ. Vậy mà ảnh hưởng của Michelangelo vẫn hiện rõ trong bức Ngụ ngôn về Liên minh Thần thánh sau này, và trong bức Thanh tẩy Đền thờ ông vẽ chân dung Michelangelo, Titian, Clovio và có lẽ cả Raphael, vừa để tri ân vừa để thách thức. Kiến trúc sư Pirro Ligorio gọi ông là gã ngoại quốc ngốc nghếch. Khi mất, ông để lại một thư viện làm việc 130 cuốn, có cả Kinh Thánh tiếng Hy Lạp và một cuốn Vasari có ghi chú.

Di sản

Phần lớn bị phớt lờ hoặc khiến người đương thời bối rối, El Greco nay được xếp vào hàng những họa sĩ vĩ đại nhất lịch sử nghệ thuật, được ca ngợi vì sự độc đáo, sức biểu cảm và cách dùng hình khối, màu sắc đầy sáng tạo. Ông được xem là người tiên phong của cả trường phái Biểu hiện lẫn Lập thể. Tác phẩm của ông chạm tới nhiều thế hệ họa sĩ sau, trong đó có Goya, Velázquez, Delacroix, Manet, Dalí và Picasso, còn cuộc đời và nghệ thuật của ông truyền cảm hứng cho các nhà văn như Rainer Maria Rilke và Nikos Kazantzakis. Nhà thuyết giảng kiêm nhà thơ Tây Ban Nha Hortensio Félix Paravicino viết rằng Crete cho ông sự sống và nghề vẽ, còn Toledo cho ông một quê hương tốt đẹp hơn, nơi qua cái chết ông bắt đầu đạt tới sự sống vĩnh cửu. Ngày nay, Quang cảnh Toledo, Mở ấn thứ năm và Lễ an táng Bá tước Orgaz vẫn kéo người xem vào một thế giới nơi đất và hồn như cùng lung linh.

Có thể bạn chưa biết

Wikipedia

trường phái kiểu cách · Cretan school · nghệ thuật Byzantine

Họa sĩ liên quan

Paolo Veronese · Tintoretto · Tiziano Vecelli · Caravaggio · Hans Holbein the Younger

Tranh của El Greco