Self-Portrait

Một ông lão mắt trũng sâu, cổ đeo vòng cổ xếp nếp rộng, nhìn ra từ nền nâu trơn. Đó có phải chính El Greco? Giới nghiên cứu đã tranh luận hơn một thế kỷ, và câu trả lời vẫn còn bỏ ngỏ.

Câu chuyện phía sau bức tranh

Bức sơn dầu trên vải này, nay ở Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan, New York, mang hai tên: Chân dung tự họa và Chân dung một ông lão. Tranh có lẽ vẽ trong khoảng 1595-1600, dù niên đại chính xác chưa rõ. Năm 1900, Salvador Sanpere y Miguel lần đầu viết rằng đây là chân dung tự họa. Các chủ sở hữu về sau được ghi lại: Hầu tước Heredia bán tranh năm 1892 cho nhà phê bình Aureliano de Beruete y Moret, ông mất năm 1922 thì tranh về tay bà góa, và năm 1924 Metropolitan mua lại.

Điều nên ngắm kỹ

Đây là chân dung nửa người của một ông lão trên nền nâu. Ông mặc áo khoác, cổ đeo vòng cổ xếp nếp theo kiểu thịnh hành những năm 1590. Đôi mắt trũng sâu, vầng trán hói cao cho thấy tuổi già. Hãy nhìn tấm áo: nét cọ phóng khoáng, không có đường viền cứng, theo học giả Richard G. Mann là dấu ấn những gì El Greco học ở Venice từ Titian và Tintoretto. Ngược lại, nền trống một màu gợi lại buổi đầu ông được đào tạo trên đảo Crete như một họa sĩ vẽ tranh thánh.

Ý nghĩa và dụng ý

Câu hỏi người trong tranh là ai xuyên suốt lịch sử của nó. Phe cho rằng đây là tự họa chỉ ra gương mặt ấy xuất hiện, già đi cùng họa sĩ, trong các tác phẩm khác như Lột áo Chúa Kitô và Lễ an táng Bá tước Orgaz. Năm 1926, August L. Mayer gắn tranh với bản kiểm kê của con trai họa sĩ có ghi “chân dung cha tôi”. Phe phản đối, như Paul Lafond, Harry B. Wehle và Harold E. Wethey, cho rằng bằng chứng chưa đủ; Deborah Krohn còn gợi ý đó có thể là một người thân.

Di sản

Niên đại cũng gây tranh cãi, từ 1579 đến 1610, nhưng độ rộng của vòng cổ khiến phần lớn chuyên gia nghiêng về thập niên 1590. Dù kết luận cuối cùng ra sao, bức tranh đã thành một trong những gương mặt quen thuộc nhất gắn với El Greco. Năm 1965, Tây Ban Nha phát hành tem in hình này nhân 350 năm ngày mất của họa sĩ. Tranh đã đi triển lãm từ Madrid, London đến Athens, Osaka và Basel. Đứng trước nó, ta nhìn vào đôi mắt mỏi mệt và tự hỏi: phải chăng họa sĩ đang nhìn lại ta?