chủ nghĩa lãng mạn

Chủ nghĩa Lãng mạn là trào lưu đặt cảm xúc, trí tưởng tượng và sức mạnh thiên nhiên vào trung tâm của nghệ thuật.

Francisco Goya · Caspar David Friedrich · Eugène Delacroix · J. M. W. Turner · Thomas Gainsborough

Bạn tò mò về chủ nghĩa lãng mạn?

Chủ nghĩa Lãng mạn là trào lưu đặt cảm xúc, trí tưởng tượng và sức mạnh thiên nhiên vào trung tâm của nghệ thuật. Trong hội họa, nó để lại những biển động bão tố, những dáng người cô độc giữa cảnh trời đất bao la và những cảnh lịch sử đồ sộ đầy xúc động, và đến nay vẫn định hình cách ta hình dung về cái hùng vĩ.

Nói đơn giản, chủ nghĩa Lãng mạn là gì?

Chủ nghĩa Lãng mạn là một trào lưu nghệ thuật và tư tưởng ra đời ở châu Âu vào cuối thế kỷ 18. Nó đề cao cái chủ quan, trí tưởng tượng và tình yêu thiên nhiên, phần nào như một phản ứng trước Thời kỳ Khai sáng và Cách mạng Công nghiệp. Những người Lãng mạn tin rằng đam mê và trực giác là chìa khóa để hiểu thế giới, và cái đẹp phải khơi dậy cảm xúc mạnh, chứ không chỉ là hình thức chuẩn mực.

Vì sao lại gọi là Lãng mạn?

Chữ này bắt nguồn từ "Roman", trong nhiều ngôn ngữ châu Âu có nghĩa là tiểu thuyết, thường là truyện hiệp sĩ đầy phiêu lưu và danh dự. Những năm 1790, hai anh em nhà phê bình người Đức August Wilhelm và Friedrich Schlegel bắt đầu nói về "thơ lãng mạn" đối lập với "cổ điển". Thuật ngữ lan sang Pháp qua cuốn sách năm 1813 của Germaine de Staël, và phải từ những năm 1820, chủ nghĩa Lãng mạn mới thật sự tự gọi mình bằng cái tên ấy.

Nó bắt đầu khi nào và ở đâu?

Phần lớn đồng ý rằng trào lưu đạt đỉnh trong khoảng 1800-1850. Trong mỹ thuật, nó xuất hiện đầu tiên ở tranh phong cảnh: ngay từ những năm 1760, các họa sĩ Anh đã hướng tới cảnh thiên nhiên hoang dã, bão tố và kiến trúc Gothic. Tư tưởng của nó một phần đến từ phong trào Sturm und Drang ("Bão táp và Xung kích") ở Đức, và Cách mạng Pháp cũng là nguồn ảnh hưởng trực tiếp.

Những họa sĩ chính là ai?

Ở Đức và Anh, Caspar David Friedrich và J. M. W. Turner đẩy tranh phong cảnh tới tận cùng tinh thần Lãng mạn, còn John Constable gần với truyền thống Anh hơn. William Blake và Samuel Palmer khám phá những cảm xúc huyền bí. Ở Pháp có hai tên tuổi lớn là Théodore Géricault và Eugène Delacroix. Francisco Goya ở Tây Ban Nha, John Martin ở Anh và các họa sĩ Trường phái sông Hudson ở Mỹ như Thomas Cole, Albert Bierstadt, Frederic Edwin Church cũng rất quan trọng.

Làm sao nhận ra một bức tranh Lãng mạn?

Hãy tìm cảm xúc mãnh liệt và sức mạnh thiên nhiên: bão tố, biển cả, núi non hoang dã, phế tích và công trình Gothic. Friedrich thường đặt một dáng người hay một cây thánh giá đơn độc giữa phong cảnh mênh mông. Nhiều tác phẩm thể hiện những cảnh lịch sử hay Kinh Thánh đầy kịch tính, thậm chí như ngày tận thế. Nét cọ thường phóng khoáng, để lộ vết cọ và lớp sơn dày, khác hẳn bề mặt nhẵn mịn mà họa sĩ Tân cổ điển ưa chuộng.

Nó khác gì so với chủ nghĩa Tân cổ điển?

Chủ nghĩa Tân cổ điển nắm chặt các học viện Pháp, khiến Lãng mạn đến đó muộn hơn. Tranh Tân cổ điển đề cao trật tự cổ điển và nét cọ giấu kín. Họa sĩ Lãng mạn chuộng cảm xúc, tưởng tượng và lối vẽ phóng khoáng hơn. Một số người như Blake và Palmer gần như bỏ hẳn hình họa và tỷ lệ cổ điển. Constable còn thách thức thứ bậc cũ vốn xếp tranh phong cảnh ở hạng thấp, bằng những bức tranh khổ lớn vẽ miền quê bình dị.

Người đương thời nghĩ gì về nó?

Phản ứng rất khác nhau. Khi Girodet vẽ một cảnh Lãng mạn lấy từ Ossian cho Napoleon, người thầy cũ của ông là họa sĩ Tân cổ điển David vừa bối rối vừa thất vọng, nói rằng hoặc Girodet đã điên, hoặc chính David không còn hiểu gì về hội họa. Bức Chiếc bè Medusa của Géricault thời đó mang thông điệp chống chính quyền mạnh mẽ. Ngược lại, Delacroix lại thành công vang dội ở Salon Paris với nhiều tác phẩm trong thập niên 1820.

Các họa sĩ muốn làm điều gì?

Họ muốn bày tỏ cảm xúc và thế giới tưởng tượng riêng của mình. Trào lưu này tôn kính thiên nhiên và cái siêu nhiên, lý tưởng hóa quá khứ, nhất là thời Trung cổ, và say mê những gì xa lạ, bí ẩn, anh hùng và hùng vĩ. Friedrich dùng những dáng người đơn độc giữa trời đất bao la để nói về kiếp người ngắn ngủi. Các họa sĩ Trường phái sông Hudson thể hiện thiên nhiên mạnh mẽ đến mức sẽ tồn tại lâu hơn mọi công trình của con người.

Nên xem những tác phẩm nổi tiếng nào trước?

Hãy bắt đầu với Chiếc bè Medusa (1818-19) của Géricault, được coi là thành tựu lớn nhất của tranh lịch sử Lãng mạn, và Nữ thần Tự do dẫn dắt nhân dân (1830) của Delacroix. Thảm sát ở Chios và Cái chết của Sardanapalus của Delacroix cũng là những cột mốc. Về phong cảnh, hãy xem Friedrich và Turner. Ở Mỹ, hãy thử loạt tranh Hành trình cuộc đời của Thomas Cole và bức Dãy núi Rocky, đỉnh Lander của Bierstadt.

Vì sao chủ nghĩa Lãng mạn vẫn còn quan trọng?

Ảnh hưởng của nó kéo dài đến tận hôm nay, trong mỹ thuật, âm nhạc, văn chương, triết học, chính trị và phong trào môi trường. Tình yêu thiên nhiên của trào lưu được xem là một nguồn cảm hứng cho các nỗ lực bảo tồn thiên nhiên ngày nay. Những bức tranh tận thế đồ sộ của các họa sĩ như John Martin thường được so với kỹ xảo điện ảnh Hollywood. Còn Friedrich và Blake, bị lãng quên gần hết thế kỷ 19, đã được khám phá lại trong thế kỷ 20.