Sandro Botticelli

1445-1510

Sandro Botticelli sống gần trọn đời trong một khu phố ở Florence, vậy mà bức Thần Vệ nữ chào đời và Mùa xuân của ông đã thành biểu tượng của Phục hưng Ý. Gần như bị quên lãng suốt nhiều thế kỷ, ông được nhóm Tiền Raphael tìm lại, và từ đó được yêu mến vì những đường nét uyển chuyển, duyên dáng.

Xuất thân

Alessandro di Mariano di Vanni Filipepi sinh ở Florence, trong một ngôi nhà trên con phố đến nay vẫn tên Borgo Ognissanti. Ngày sinh chính xác không rõ; tờ khai thuế của cha ông ghi ông hai tuổi năm 1447 và mười ba tuổi năm 1458, nên ông sinh trong khoảng 1444 đến 1446. Ông là con út trong bốn người con còn sống của người thợ thuộc da Mariano Filipepi và vợ là Smeralda. Năm 1460, cha ông chuyển sang nghề dát vàng, và theo Vasari, Sandro thoạt đầu học nghề kim hoàn. Biệt danh của ông bắt nguồn từ người anh Giovanni, được gọi là Botticello, cái thùng nhỏ, có lẽ vì dáng người tròn trịa; tới năm 1470, Sandro đã hoàn toàn mang tên ấy. Từ khoảng năm 1461, ông học việc với Fra Filippo Lippi, một họa sĩ hàng đầu Florence được nhà Medici ưu ái.

Cuộc đời và những bước ngoặt

Đến năm 1469, ông đã có xưởng riêng, và năm 1472 nhận học trò đầu tiên là Filippino Lippi, con trai người thầy quá cố. Danh tiếng ông vụt lên trong thập niên 1470, nhờ có bức Ba vua thờ lạy cho nhà thờ Santa Maria Novella, trong đó có chân dung nhà Medici và, theo đa số ý kiến, cả chính Botticelli. Năm 1481, Giáo hoàng Sixtus IV mời ông tới Rome vẽ bích họa trên tường Nhà nguyện Sistine mới xây, nơi ông vẽ ba cảnh lớn và nhiều chân dung tưởng tượng của các giáo hoàng đầu tiên. Về lại Florence năm 1482, ông bước vào thập niên thành công nhất. Theo Vasari, về sau ông theo tu sĩ Savonarola và lâm vào cảnh nghèo túng, nhưng giới sử học hiện đại bác bỏ lời Vasari rằng từ đó ông không vẽ gì nữa. Ông mất tháng 5 năm 1510 và được chôn ở nhà thờ Ognissanti trong khu phố mình.

Phong cách và kỹ thuật

Từ Lippi, ông học cách dựng những bố cục thân mật với nhân vật đẹp, u buồn, vẽ bằng đường viền rõ và tương phản sáng tối nhẹ. Tranh ông nay được xem là mang vẻ duyên dáng của đường nét Gothic muộn và Phục hưng sớm, dù được vẽ vào nửa sau thời Phục hưng. Bên cạnh đề tài thần thoại làm nên tên tuổi, ông vẽ nhiều đề tài tôn giáo, trong đó có hàng chục bức Đức Mẹ và Hài đồng, thường ở khổ tròn tondo, cùng một số chân dung. Trong các cảnh ở nhà nguyện Sistine, ông chia mỗi bức thành một nhóm chính ở giữa và hai nhóm hai bên. Đến thập niên 1490, phong cách ông mang dấu ấn cá nhân hơn, và những tác phẩm cuối đời đi ngược hướng Leonardo và Phục hưng đỉnh cao, trở về lối vẽ mà nhiều người gọi là Gothic hay cổ kính, sự thanh lịch nhường chỗ cho vẻ khắc khổ mạnh mẽ.

Giai thoại

Vasari kể ông nổi tiếng hay bày trò đùa. Trong bức bích họa Thánh Augustine ở nhà thờ Ognissanti, phần lớn chữ trong cuốn sách mở chỉ là nét nguệch ngoạc, nhưng có một dòng hỏi thầy Martino đâu rồi và đáp rằng thầy đã ra ngoài, có lẽ là câu ông nghe lỏm từ các tu sĩ coi nhà thờ. Hàng xóm nhà ông là gia đình Vespucci, trong đó có Amerigo Vespucci, người mà châu Mỹ mang tên. Ông say mê Dante suốt đời và vẽ một bản chép tay minh họa Thần khúc, 93 tờ còn lại chiếm phần lớn số bản vẽ được biết của ông. Chuyện ông tự đốt tranh đề tài thế tục trong đống lửa phù hoa năm 1497 không hề có trong lời kể của Vasari. Năm 1504, ông ngồi trong hội đồng quyết định nơi đặt tượng David của Michelangelo.

Di sản

Mùa xuân và Thần Vệ nữ chào đời, cả hai ở bảo tàng Uffizi, thuộc hàng những bức tranh nổi tiếng nhất thế giới. Những cảnh thần thoại cổ điển khổ lớn như vậy gần như chưa từng có trong nghệ thuật phương Tây kể từ thời cổ đại, và giới sử học vẫn còn bàn về ý nghĩa, người đặt hàng và người mẫu của chúng. Sau khi ông mất, danh tiếng ông lu mờ cho tới cuối thế kỷ 19, khi nhóm Tiền Raphael tìm lại và khơi lên sự đánh giá mới. Các nguồn vênh nhau về những năm cuối đời: Vasari nói ông mất trong cảnh ốm yếu, tàn tạ ở tuổi bảy mươi tám, trong khi hồ sơ thuế cho thấy ông khoảng ngoài sáu mươi. Bức Giáng sinh huyền bí năm 1501 là bức duy nhất có ghi năm. Những dáng người như đang múa và mái tóc bay trong gió của ông vẫn khiến thời Phục hưng hiện lên nhẹ nhàng, dịu dàng và sống động.

Có thể bạn chưa biết

Wikipedia

Thời kỳ Phục hưng sớm · Thượng Phục Hưng · chủ nghĩa nhân văn phục hưng

Họa sĩ liên quan

Piero della Francesca · Leonardo da Vinci · Fra Angelico · Andrea Mantegna

Tranh của Sandro Botticelli