Jan van Eyck

1390-1441

Jan van Eyck ký lên tranh một lời tự hào khiêm nhường, ALS ICH KAN, "trong khả năng của tôi". Là họa sĩ cung đình và sứ giả bí mật của Công tước Burgundy, ông đưa sơn dầu lên một tầm chân thực mới và thay đổi dòng chảy hội họa phương Bắc.

Xuất thân

Về thời trẻ của Jan van Eyck, người ta biết rất ít; cả ngày lẫn nơi sinh của ông đều không được ghi chép. Các tư liệu còn lại cho rằng ông sinh khoảng năm 1380 hoặc 1390, và một số học giả nghiêng về mốc gần 1380 hơn. Cuối thế kỷ 16, ông được xác định là người Maaseik, nay thuộc Bỉ, và những ghi chú trên một bản vẽ chuẩn bị của ông được viết bằng phương ngữ vùng Maasland. Ông có hai anh em trai cũng là họa sĩ: Hubert, người có lẽ đã cùng ông học nghề, và Lambert. Có thể ông còn một người chị em tên Margaret, nhưng sự tồn tại của bà không chắc chắn. Không rõ ông được học ở đâu, nhưng ông biết tiếng Latin và dùng cả chữ Hy Lạp lẫn chữ Hebrew trong các dòng chữ trên tranh, một trình độ hiếm thấy ở họa sĩ thời ấy.

Cuộc đời và những bước ngoặt

Ghi chép đầu tiên về ông đến từ The Hague, nơi giữa năm 1422 và 1424 có các khoản chi trả cho "Thầy Jan họa sĩ", họa sĩ cung đình kiêm thị thần của John xứ Bavaria, khi ấy đã có phụ tá. Sau khi John qua đời năm 1425, ông phục vụ Philip Nhân hậu, Công tước Burgundy, làm việc ở Lille rồi chuyển tới Bruges năm 1429 và sống ở đó đến cuối đời. Lương cung đình giúp ông thoát khỏi những đơn đặt hàng thông thường. Từ 1426 đến 1429, ông thực hiện những chuyến đi cho công tước được ghi là "bí mật", và năm 1428 ông sang Bồ Đào Nha để vẽ chân dung Isabella, giúp Philip hình dung vị hôn thê tương lai. Khoảng năm 1432, ông cưới Margaret, kém ông mười lăm tuổi; đứa con đầu trong hai người con ra đời năm 1434. Ông mất tại Bruges ngày 9 tháng 7 năm 1441.

Phong cách và kỹ thuật

Khoảng 20 bức tranh còn lại được xác nhận chắc chắn là của ông, tất cả có niên đại từ 1432 đến 1439, và mười bức mang chữ ký là một biến thể của châm ngôn ALS ICH KAN, một cách chơi chữ với tên ông, thường được viết bằng chữ Hy Lạp. Tranh thời đầu của ông còn mang ảnh hưởng phong cách Gothic quốc tế, nhưng ông sớm vượt qua nó nhờ chú trọng hơn vào tính tự nhiên và hiện thực. Ông đạt tới một trình độ điêu luyện mới với sơn dầu, đến mức Giorgio Vasari truyền đi huyền thoại rằng ông đã phát minh ra tranh sơn dầu, điều nay được coi là quá giản lược. Ông vẽ bàn thờ, tranh bộ đôi, bộ ba và chân dung đặt hàng. Trong tranh tôn giáo, Đức Mẹ thường là trung tâm, ngồi, đội vương miện, mặc áo đỏ, với Chúa Hài đồng tinh nghịch níu gấu áo Mẹ. Ông vẽ người mẫu đầy phẩm giá nhưng không che giấu khuyết điểm của họ.

Giai thoại

Ở Bồ Đào Nha, dịch hạch khiến triều đình phải di chuyển liên tục, nên đoàn Burgundy gặp công chúa tại lâu đài Avis hẻo lánh. Van Eyck ở đó chín tháng và trở về cùng Isabella trong vai cô dâu của công tước; hai người cưới nhau đúng ngày Giáng sinh năm 1429. Đó là một nhiệm vụ tế nhị, vì ông phải trung thực về dung mạo của bà mà vẫn làm vừa lòng chính người mẫu. Năm 1427, vào lễ Thánh Luca, ông tới Tournai dự một bữa tiệc mừng ông, có cả Robert Campin và Rogier van der Weyden tham dự. Châm ngôn của ông xuất hiện lần đầu năm 1433 trên Chân dung người đàn ông đội khăn xếp, có thể xem như dấu hiệu của sự tự tin đang lớn dần. Về người vợ Margaret, người ta biết rất ít; ngay cả tên thời con gái của bà cũng đã thất lạc.

Di sản

Bàn thờ Ghent, có lẽ do anh trai Hubert khởi sự khoảng năm 1420 và Jan hoàn thành năm 1432, được thánh hiến ngày 6 tháng 5 năm 1432 tại Nhà thờ Saint Bavo. Tác phẩm từng được mô tả là "cuộc chinh phục cuối cùng hiện thực ở phương Bắc". Những năm 1434 đến 1436, với Đức Mẹ của Chưởng ấn Rolin và Đức Mẹ, Chúa Hài đồng cùng Kinh sĩ van der Paele, thường được xem là đỉnh cao của ông. Sau khi ông mất, Philip trao cho người vợ góa một khoản bằng lương một năm của họa sĩ, còn Lambert điều hành xưởng vẽ và đưa thi hài Jan vào bên trong nhà thờ St. Donatian ở Bruges. Khác với nhiều người cùng thời, danh tiếng của ông chưa bao giờ phai nhạt. Phong cách và kỹ thuật của ông đã thay đổi sâu sắc trường phái Hà Lan sơ kỳ, và những tấm tranh nhỏ rực sáng của ông vẫn đền đáp bất cứ ai chịu nhìn thật gần.

Có thể bạn chưa biết

Từ năm 1901, ông thường được xác định là Bàn tay G, một họa sĩ minh họa vô danh của sách Giờ kinh Turin-Milan.
Phần lớn sách Giờ kinh Turin-Milan đã bị lửa thiêu hủy năm 1904.
Người vợ góa Margaret được thành phố Bruges cấp một khoản trợ cấp khiêm tốn.
Năm 1449, nhà nhân văn người Ý Ciriaco de' Pizzicolli đã nhắc tới ông như một họa sĩ đáng chú ý.

Wikipedia

hội họa Hà Lan thời kỳ đầu · Phục Hưng phương Bắc