Madonna in the Church

Một tấm gỗ chỉ lớn hơn bàn tay chứa trọn cả một nhà thờ Gothic ngập ánh sáng, cùng Đức Mẹ đội vương miện cao hơn cả các vòm cung. Hãy bước lại gần: Jan van Eyck muốn ta làm thế.

Câu chuyện phía sau bức tranh

Đức Mẹ trong nhà thờ có lẽ được vẽ khoảng 1438 đến 1440, dù niên đại đã gây tranh luận hơn một thế kỷ, có ý kiến đẩy về tận 1424 đến 1429. Phần lớn giới nghiên cứu xem đây là cánh trái của một bộ tranh hai tấm đã bị tách rời, cánh kia có lẽ là chân dung người dâng tranh. Tác phẩm được ghi nhận lần đầu năm 1851. Có thời nó được gán cho Hubert, anh trai của Jan, nhưng đến năm 1912 đã được xác định là của Jan. Bảo tàng Gemäldegalerie Berlin mua tranh năm 1874. Ba năm sau tranh bị đánh cắp rồi sớm được trả lại, nhưng mất khung gốc có khắc chữ, không bao giờ tìm thấy.

Điều nên ngắm kỹ

Với kích thước 31 x 14 cm, bức tranh gần như một tiểu họa, đủ nhỏ để mời ta cúi sát. Đức Mẹ khoác áo choàng xanh thẫm ngoài chiếc váy đỏ, đội vương miện nạm ngọc, bế Chúa Hài Đồng đang nắm cổ áo mẹ. Bà lớn hơn tỉ lệ thật của tòa nhà, như trong tranh Byzantine. Phía sau là tượng Đức Mẹ bồng con giữa hai ngọn nến, hai thiên thần hát ở một ô cửa, và các phù điêu kể đời bà. Những luồng sáng tràn qua cửa sổ cao rồi đọng thành hai vũng trên nền. Cả mạng nhện cũng giăng giữa các vòm trần.

Ý nghĩa và dụng ý

Ánh sáng là linh hồn bức tranh. Bóng đổ được vẽ chân thực hiếm thấy vào thời ấy, có lẽ dựa trên quan sát. Nhưng Erwin Panofsky nhận ra ánh nắng đến từ hướng bắc, trong khi nhà thờ thời đó thường quay về hướng đông, nên ánh sáng lẽ ra đến từ phía nam. Ông kết luận ánh sáng tượng trưng cho thần linh, tuân theo luật biểu tượng chứ không phải tự nhiên. Nó gợi sự trinh khiết của Đức Mẹ và sự hiện diện của Thiên Chúa. Khung gốc từng khắc một bài thánh ca, mà một khổ sau ví Đức Trinh Nữ như tia nắng xuyên qua kính mà không làm kính vấy bẩn.

Di sản

Những bản chép gần cùng thời của Master of 1499 và Jan Gossaert ghép tấm tranh với các cánh vẽ người dâng tranh khác nhau và cập nhật phong cách, những thay đổi về sau bị chê là tai hại về tinh thần dù không hẳn về thẩm mỹ. Ngày nay tác phẩm được xem là một trong những tranh đẹp nhất của van Eyck. Millard Meiss viết rằng sự lộng lẫy và tinh tế của ánh sáng trong tranh chưa từng bị vượt qua trong nghệ thuật phương Tây. Wikidata ghi năm 1440; Wikipedia cho biết các học giả đặt niên đại từ thập niên 1420 đến khoảng 1440.