Léal Souvenir

Một người đàn ông có gương mặt bình dị nhìn ra từ sau gờ đá nứt khắc dòng chữ Kỷ niệm trung thành. Không ai biết ông là ai, nhưng Jan van Eyck đã khiến ông khó quên từ năm 1432.

Câu chuyện phía sau bức tranh

Léal Souvenir, còn gọi là Timotheus hay Chân dung một người đàn ông, là một tấm tranh sơn dầu nhỏ trên gỗ sồi, khoảng 34,5 x 19 cm, ghi năm 1432. Đây mới là bức chân dung thứ hai được biết đến của van Eyck. Người ngồi mẫu chưa bao giờ được xác định, nhưng những nét riêng trên gương mặt cho thấy đó là một người có thật chứ không phải hình mẫu lý tưởng. Hẳn ông đủ quan trọng trong giới thân cận của Philip Nhân hậu, Công tước xứ Burgundy, để họa sĩ cung đình vẽ chân dung. Dòng chữ tiếng Pháp trên đá, Leal Souvenir, Kỷ niệm trung thành, gợi ý rằng bức chân dung được vẽ để tưởng nhớ một người đã khuất.

Điều nên ngắm kỹ

Người đàn ông ngồi trên nền đen phẳng, phía sau một gờ đá vẽ giả đã sờn cũ. Ông mặc theo lối Burgundy: áo choàng đỏ và mũ quấn chaperon bằng len xanh viền lông, đuôi mũ buông về phía trước. Ông có vẻ hói, chỉ còn chút dấu vết tóc vàng nhạt; hàng mi được cho là do một người phục chế thế kỷ 19 thêm vào. Ánh sáng chiếu từ bên trái. Van Eyck ghi lại đôi vai hẹp, đôi môi mím và cả độ ướt trong đôi mắt xanh. Ông cầm một cuộn giấy có sáu dòng chữ không đọc được. Cái đầu lớn so với thân, điều mà một số nhà nghiên cứu cho là do họa sĩ còn ít kinh nghiệm. Gờ đá sứt mẻ, mô phỏng bia mộ La Mã, phô diễn tay nghề của van Eyck.

Ý nghĩa và dụng ý

Đây là một trong những bức chân dung thế tục sớm nhất còn lại của nghệ thuật châu Âu trung cổ, và một trong những bức sớm nhất không lý tưởng hóa người mẫu. Giới nghiên cứu xúc động trước sự tương phản giữa vẻ ngoài bình dị và biểu cảm sâu lắng. Meiss gọi ông là mộc mạc, quê mùa, nhưng thấy một sự ấm áp gần như kiểu Rembrandt; Panofsky thấy một tâm hồn trầm tư, cô độc, gương mặt của người biết cảm hơn là mổ xẻ. Elisabeth Dhanens đọc gờ đá nứt như sự mong manh của đời người hay của chính ký ức. Dòng chữ Hy Lạp trên cùng, đọc là TYM.OTHEOS, vẫn gây tranh cãi: năm 1857 Eastlake đọc là tên Timotheos, người khác đề xuất Hãy tôn kính Chúa, còn Dhanens đề xuất Time Deum, Hãy kính sợ Chúa, khẩu hiệu của dòng họ Vilain.

Di sản

Cái tên Timotheus dẫn Fierens-Gevaert và Panofsky tới nhạc sĩ Hy Lạp Timotheus xứ Miletus, và Panofsky nghĩ người mẫu có thể là một nhạc sĩ hàng đầu trong triều Philip, có lẽ là Gilles Binchois. Các nghiên cứu gần đây chú ý tới lối hành văn pháp lý trong một dòng chữ và cho rằng ông có liên hệ với nghề luật hoặc làm việc cho công tước. Dòng thứ ba mang chữ ký của van Eyck và ngày vẽ. Phòng tranh Quốc gia London mua tấm tranh năm 1857 và trưng bày thường trực ở đó. Vì van Eyck không thông thạo tiếng Hy Lạp hay Latinh, cách đọc các con chữ vẫn khác nhau, và tên người đàn ông vẫn là một bí ẩn lặng lẽ.

Có thể bạn chưa biết

Ghi năm 1432; sơn dầu trên gỗ sồi, khoảng 34,5 x 19 cm.
Leal Souvenir nghĩa là Kỷ niệm trung thành.
Một trong những chân dung thế tục, không lý tưởng hóa sớm nhất còn lại ở châu Âu.
Ở Phòng tranh Quốc gia London từ năm 1857.

Wikipedia · Wikidata