Sự thắng利 của Bacchus

Một vị thần trẻ da trắng nhợt đặt vòng hoa lên đầu người đàn ông đang quỳ, còn những gã say rượu sạm nắng nhoẻn cười nhìn thẳng ra như mời ta nhập tiệc. Velázquez đã đưa thần rượu xuống giữa phố phường Tây Ban Nha thế kỷ XVII.

Câu chuyện phía sau bức tranh

Velázquez vẽ Chiến thắng của Bacchus sau khi chuyển từ Seville lên Madrid và ngay trước chuyến đi Ý; Wikidata ghi năm 1628. Tranh được vẽ cho vua Philip IV, người đã trả ông 100 đồng ducat. Ở Madrid, họa sĩ trẻ được nghiên cứu bộ sưu tập tranh Ý của nhà vua, với những thân thể trần và đề tài thần thoại, trong đó có Bacchus và Ariadne của Titian. Những bức Chiến thắng của Bacchus trước đó thường vẽ vị thần ngồi xe do báo kéo, theo sau là đoàn thần rừng và người vui chơi. Velázquez chọn một lối khác hẳn, gần gũi đời thường, đến mức nhan đề trang trọng gần như mỉa mai. Nhiều người biết tranh với tên quen gọi Los borrachos, Những kẻ say.

Điều nên ngắm kỹ

Hãy chia bức tranh làm đôi. Bên trái là Bacchus, rạng rỡ, thư thái, cởi trần đến thắt lưng, dáng ngồi gợi nhớ Đức Kitô trong các cảnh Phán xét cuối cùng; làn da sáng và gương mặt lý tưởng hóa dưới ánh sáng trong trẻo giúp ta nhận ra ngài ngay. Ngài và nhân vật phía sau khoác áo choàng cổ điển. Bên phải là những gã say, dân phố nghèo trong trang phục Tây Ban Nha đương thời, gương mặt to, khắc khổ, chìm trong sáng tối đậm. Người quỳ trước thần trẻ hơn, ăn mặc tươm tất hơn, đeo kiếm và đi ủng cao. Nhìn xuống chân vị thần, ta thấy chai và bình rượu, nổi khối nhờ thân thể sáng của ngài, gần như một bức tranh tĩnh vật nhỏ.

Ý nghĩa và dụng ý

Bức tranh thể hiện Bacchus như vị thần ban rượu cho con người, tạm giải thoát họ khỏi những nỗi lo. Trong văn chương Baroque, ngài là ẩn dụ cho sự giải phóng con người khỏi kiếp nô lệ của đời sống thường nhật. Velázquez xử lý đề tài thần thoại bằng hiện thực, đặt một vị thần lý tưởng hóa cạnh những gương mặt bình dân không hề tô vẽ, hướng đi ông còn theo đuổi những năm sau. Nguồn tư liệu liên hệ cách làm này với Caravaggio, người đặt nhân vật trung tâm mặc áo truyền thống bên cạnh người mặc đồ đương thời, và với những nhân vật cổ đại đầy chất tự nhiên của Ribera. Ánh nhìn của những kẻ say kéo ta vào cảnh, không chỉ như người xem mà như khách mời.

Di sản

Chiến thắng của Bacchus được xem là kiệt tác trong các tranh thập niên 1620 của Velázquez, hiện treo tại Bảo tàng Prado ở Madrid. Năm 1778, Francisco de Goya chép lại tranh thành bản khắc axit được lưu hành rộng rãi; Édouard Manet được biết là có một bản. Phòng tranh in của Prado còn giữ các bản in cùng bản vẽ chuẩn bị. Herman Braun-Vega đưa các nhân vật của tranh vào bộ tranh ba tấm La familia informal năm 1992, bên cạnh những con người nghèo khó hôm nay. Nghệ sĩ Mark Wallinger cho rằng tác phẩm báo trước Las Meninas, và ánh nhìn của hai nhân vật hướng về người xem xuyên qua 350 năm, khiến ta trở thành đồng lõa với ý nghĩa bức tranh.