Rokeby Venus

Nữ thần tình yêu quay lưng về phía ta, và gương mặt nàng chỉ hiện lên như một hình phản chiếu mờ nhòe trong tấm gương do thần Cupid cầm. Ở một đất nước nơi tranh khỏa thân gần như bị cấm, Velázquez đã vẽ một trong những bức khỏa thân táo bạo và bí ẩn lặng lẽ nhất của nghệ thuật phương Tây.

Câu chuyện phía sau bức tranh

Thần Vệ Nữ Rokeby là bức tranh khỏa thân nữ duy nhất còn lại của Diego Velázquez, họa sĩ hàng đầu của Thời kỳ Hoàng kim Tây Ban Nha. Wikidata ghi năm 1644, còn Wikipedia cho rằng tranh hoàn thành trong khoảng 1647 đến 1651, có lẽ trong chuyến họa sĩ sang Ý. Tranh khỏa thân cực kỳ hiếm ở Tây Ban Nha thế kỷ XVII, nơi nghệ thuật bị các thành viên Tòa án Dị giáo giám sát chặt chẽ, dù tranh khỏa thân của họa sĩ nước ngoài vẫn được giới triều đình say mê sưu tầm. Velázquez tham khảo các tiền lệ Ý như Thần Vệ Nữ đang ngủ của Giorgione và Thần Vệ Nữ xứ Urbino của Titian, rồi kết hợp hai kiểu quen thuộc: Vệ Nữ nằm trên giường và Vệ Nữ soi gương. Người mẫu được cho là vẽ từ người thật, nhưng danh tính vẫn chỉ là phỏng đoán; có giả thuyết gắn nàng với một người tình mà Velázquez được cho là có ở Ý.

Điều nên ngắm kỹ

Thần Vệ Nữ nằm trên giường, quay lưng về phía ta, đầu gối co lại, những nếp khăn trải giường uốn theo đường cong mềm mại của cơ thể nàng. Các biểu tượng quen thuộc đều vắng bóng: không trang sức, không hoa hồng hay cành sim, và Cupid cầm gương mà không mang cung tên. Khác với hầu hết các Vệ Nữ trước đó, nàng có mái tóc nâu sẫm. Bảng màu tiết chế trong đỏ, trắng và xám, ngay cả trên làn da, dù phân tích kỹ thuật cho thấy tấm khăn xám vốn là màu tím hoa cà đậm nay đã phai. Làn da được vẽ bằng những nét cọ mịn, hòa quyện, tương phản với nét cọ sinh động hơn trên vải vóc. Những dải lụa hồng uốn quanh khung gương. Hãy tìm dấu vết sửa vẽ ở cánh tay giơ lên, bờ vai và đầu nàng, cùng khoảng như chưa hoàn tất giữa bàn chân nàng và chân Cupid, có lẽ là cố ý.

Ý nghĩa và dụng ý

Tấm gương là câu đố của bức tranh. Người ta thường nói Vệ Nữ đang ngắm mình, nhưng ta lại thấy gương mặt phản chiếu của nàng hướng về phía ta, một điều bất khả mà nay được gọi là hiệu ứng Vệ Nữ. Hình phản chiếu mờ nhòe và lớn hơn thực tế. Nhà phê bình Natasha Wallace cho rằng chính sự mơ hồ ấy là chìa khóa: tác phẩm không hẳn là một người phụ nữ cụ thể hay thậm chí một nữ thần, mà là hình ảnh của cái đẹp say mê chính mình. Những dải lụa cũng gây tranh luận, được hiểu là xiềng xích Cupid dùng để trói các đôi tình nhân, là dây treo gương, hoặc là dải băng vừa che mắt nàng. Julián Gallego thấy nét mặt Cupid u sầu đến mức ông hiểu dải lụa như sợi dây trói vị thần vào hình ảnh Cái Đẹp, và gọi bức tranh là Tình yêu bị Cái Đẹp chinh phục. Lần đầu được kiểm kê, tranh chỉ được ghi dè dặt là một người phụ nữ khỏa thân.

Di sản

Bức tranh treo trong dinh thự của các cận thần Tây Ban Nha cho đến năm 1813, khi được đưa sang Anh và treo ở Rokeby Park, Yorkshire, nơi đã cho nó cái tên. Năm 1906, Quỹ Sưu tập Nghệ thuật Quốc gia mua tranh cho Phòng tranh Quốc gia London, nơi nó vẫn treo đến nay. Năm 1914, nhà đấu tranh vì quyền bầu cử của phụ nữ Mary Richardson tấn công và làm hư hại nặng tấm vải, nhưng tranh đã được phục chế hoàn toàn và trưng bày trở lại; năm 2023, những người biểu tình của nhóm Just Stop Oil đập vỡ lớp kính bảo vệ. Đợt làm sạch năm 1965 đến 1966 cho thấy tranh vẫn ở tình trạng tốt, rất ít lớp sơn thêm về sau. Tư thế quay lưng và tấm gương ở trung tâm đánh dấu một bước ngoặt thực sự trong truyền thống lâu đời vẽ Thần Vệ Nữ.

Có thể bạn chưa biết

Đây là bức khỏa thân nữ duy nhất còn lại của Velázquez; ba bức khác chỉ còn trong các bản kiểm kê cũ.
Gương mặt Vệ Nữ trong gương lại hướng về phía ta, điều bất khả gọi là hiệu ứng Vệ Nữ.
Tấm khăn xám vốn là màu tím hoa cà đậm, nay đã phai.
Tên bức tranh lấy từ Rokeby Park ở Yorkshire, nơi nó được treo từ năm 1813.

Wikipedia · Wikidata