Lò lửa của Vulcan

Một vị thần đội vòng nguyệt quế bước vào lò rèn mù khói với tin dữ, và mọi chiếc búa bỗng dừng lại: Velázquez biến thần thoại thành một khoảnh khắc ngỡ ngàng rất đời thường.

Câu chuyện phía sau bức tranh

Năm 1629, Diego Velázquez lần đầu sang Ý. Tại Rome, không theo đơn đặt hàng nào, ông vẽ hai bức tranh lớn trong dinh thự của đại sứ Tây Ban Nha tại Tòa Thánh: Áo của Joseph và bức Apollo trong lò rèn của Vulcan này. Theo nguồn tư liệu, tác phẩm ra đời theo lời đề nghị của Peter Paul Rubens, người cũng từng đến Tây Ban Nha năm 1629. Giới phê bình thống nhất niên đại là năm 1630, cùng năm với bức đi kèm. Velázquez lấy cảm hứng từ một bản khắc của Antonio Tempesta nhưng thay đổi nhiều, đặt trọng tâm vào lúc Apollo xuất hiện. Khi về nước, ông mang cả hai bức theo hành lý, và chẳng bao lâu chúng vào bộ sưu tập hoàng gia.

Điều nên ngắm kỹ

Tranh rất lớn, 223 x 290 cm, các nhân vật xếp ngang như một băng phù điêu. Bên trái là Apollo, nhận ra nhờ vòng nguyệt quế và vầng sáng nhẹ quanh đầu, khoác tấm áo cam nổi bật. Đối diện là Vulcan, chỉ như một bác thợ rèn, cùng các phụ tá với thân hình lực lưỡng phô bày cơ bắp. Hãy nhìn nét mặt họ: ngỡ ngàng, có người há miệng. Rồi để mắt lướt tới kim loại, bộ giáp, đe, búa, thanh sắt nung đỏ, được vẽ chân thực như ảnh chụp. Để ý cách người này đứng trước người kia để tạo chiều sâu. Vòng nguyệt quế vốn màu xanh lá, nay gần như xanh lam vì chất màu bị biến đổi.

Ý nghĩa và dụng ý

Câu chuyện lấy từ Biến hình của Ovid. Apollo đến báo cho Vulcan rằng vợ ông, Venus, đang ngoại tình với Mars, thần chiến tranh, trớ trêu thay, Vulcan lại đang rèn giáp cho chính Mars. Velázquez coi cảnh này là một sự việc thuần túy của con người. Khác với họa sĩ Ý, ông không lý tưởng hóa các vị thần: Vulcan gần như xấu xí, phụ tá giống người lao động, ngay cả gương mặt Apollo cũng không được tô vẽ. Nguồn tư liệu cho rằng ông muốn chứng tỏ tài vẽ khỏa thân trang nghiêm như tượng, đồng thời diễn tả cảm xúc như buồn đau và ngạc nhiên. Ảnh hưởng của Guido Reni, Guercino, hội họa Venice và Michelangelo hòa quyện trong tranh.

Di sản

Bức tranh được xem là một trong những tác phẩm quan trọng nhất của chuyến đi Ý đầu tiên, và là một trong những bố cục thành công nhất của Velázquez nhờ sự tương tác tự nhiên, thống nhất giữa các nhân vật. Nó cũng đánh dấu bước ngoặt: sau chuyến đi 1629 đến 1631, tranh khỏa thân của ông nhiều hơn, nét cọ nhẹ và phóng khoáng hơn, với những sắc xám, xanh lục và tím lạnh sẽ còn mãi trong bảng màu của ông. Dù không do nhà vua đặt, bức tranh sớm vào bộ sưu tập hoàng gia, và từ năm 1819 thuộc Bảo tàng Prado ở Madrid.