Saint Francis of Assisi in Ecstasy

Giữa bóng tối của một đêm trên núi, vị thánh ngả người, bất tỉnh, trong vòng tay một thiên thần. Không có lửa cháy rực, chỉ có ánh sáng dịu và một khoảnh khắc yêu thương choáng ngợp.

Câu chuyện phía sau bức tranh

Đây được cho là bức tranh tôn giáo đầu tiên của Caravaggio, vẽ khoảng năm 1595, không lâu sau khi ông vào sống trong dinh Hồng y Francesco Maria del Monte ở Rome. Có lẽ tranh được vẽ cho chính del Monte, và Phanxicô thành Assisi là thánh bổn mạng của Hồng y. Đề tài là khoảnh khắc Phanxicô nhận Dấu Thánh, những vết thương của Chúa Kitô trên thập giá. Theo người bạn đồng hành là thầy Leo, năm 1224 Phanxicô lui vào nơi hoang vắng, cầu xin được thấu hiểu cả nỗi đau lẫn tình yêu của Chúa, và trong đêm một thiên thần sáu cánh hiện xuống trong thị kiến chói lòa. Del Monte giữ bức tranh đến cuối đời. Nay tranh thuộc Bảo tàng Wadsworth Atheneum ở Hartford, Connecticut.

Điều nên ngắm kỹ

Caravaggio biến cơn bão lửa trong lời kể của Leo thành một cảnh lặng lẽ. Thiên thần sáu cánh trở thành một thiên thần hai cánh, một cậu bé quấn tấm vải với đôi cánh như đạo cụ sân khấu, to lớn hơn hẳn vị thánh đang ngất đi. Phanxicô trong áo dòng ngả vào vòng tay cậu bé thật bình yên. Hãy tìm vết thương bên sườn: gần như là dấu hiệu duy nhất của Dấu Thánh. Ở khoảng giữa, chìm trong bóng tối, là các bạn đồng hành. Nơi chân trời lập lòe những tia sáng lạ. Hai nhân vật chính sáng lên thứ ánh sáng siêu nhiên, khiến cảnh vừa thực vừa hư. Các nguồn ghi rằng vị thánh mang nét mặt của del Monte.

Ý nghĩa và dụng ý

Các họa sĩ trước đó, từ Giotto khoảng năm 1290 đến Giovanni Bellini khoảng 1480-85, đều vẽ cảnh nhận Dấu Thánh như một sự kiện trang nghiêm, đầy kinh sợ. Caravaggio làm nó trở nên riêng tư. Thay cho tiếng thét và máu là một thân thể buông lơi, được sứ giả thiên đường dịu dàng đỡ lấy. Cơn xuất thần trong nhan đề không phải là kịch tính mà là sự phó thác: vị thánh bị choáng ngợp bởi chính điều mình cầu xin, và thiên thần đón lấy ông. Khi lược bỏ gần hết dấu hiệu quen thuộc, Caravaggio mời ta cảm nhận thay vì đọc hiểu. Theo các nguồn, bầu không khí vẫn thấm đẫm tâm linh.

Di sản

Là bước đầu của Caravaggio vào đề tài thánh, bức tranh báo trước những tác phẩm tôn giáo sau này làm nên tên tuổi ông. Người mẫu thiên thần giống cậu bé trong Cậu bé gọt trái cây, thần Cupid trong Những nhạc công, và nhất là chàng trai bị lừa trong Những kẻ gian bạc, nối bức tranh với nhóm người mẫu thuở đầu của ông. Nhiều bản sao đã lưu hành và được trân trọng, dấu hiệu cho thấy cách nhìn mới, lặng lẽ hơn này có người hâm mộ. Ở Hartford hôm nay, bức tranh vẫn mời ta nhìn chậm: để mắt quen dần bóng tối, những bóng người mờ và ánh sáng xa xăm sẽ dần hiện ra.