Oedipus và Nhân sư

Con Nhân sư có cánh bám vào ngực một Oedipus trẻ điềm tĩnh, hai ánh mắt chạm nhau chỉ cách vài phân. Tại Salon năm 1864, bức tranh này biến Gustave Moreau vô danh thành người hùng của cuộc triển lãm chỉ sau một đêm.

Câu chuyện phía sau bức tranh

Đề tài lấy từ vở Oedipus làm vua của Sophocles. Trên đường ngoài thành Thebes, Oedipus gặp Nhân sư, kẻ hỏi: con gì sáng đi bốn chân, trưa hai chân, tối ba chân. Trả lời sai thì chàng phải chết, cùng với dân Thebes đang bị vây. Chàng đáp: con người, lúc nhỏ bò, lớn lên đi thẳng, về già chống gậy. Sửng sốt, Nhân sư lao mình xuống biển. Moreau từng vẽ phác bản Oedipus và Nhân sư năm 1808 của Ingres ở Paris, có lẽ là một nguồn cảm hứng, và người ta còn thấy ảnh hưởng của Andrea Mantegna. Khi ông vẽ tranh, cha ông vừa mới qua đời.

Điều nên ngắm kỹ

Trong bản của Ingres, Oedipus áp đảo còn Nhân sư thì phòng thủ. Ở đây nàng tấn công, nửa đàn bà nửa kền kền, móng vuốt cào vào thân chàng, và chiến thắng của chàng chưa chắc chắn. Vậy mà Oedipus đứng gần như thản nhiên, trong khi dấu vết chết chóc của Nhân sư nằm quanh họ. Hãy nhìn gương mặt nàng: thanh tú, gần như cao quý, nữ tính hơn là quái vật, áp sát mặt chàng. Ánh nhìn mãnh liệt giữa hai người được xem là rất Moreau, một hình ảnh soi gương mơ hồ của hai thực thể nhận ra nhau quá rõ.

Ý nghĩa và dụng ý

Moreau cố ý quay lưng với chủ nghĩa hiện thực đang thịnh, chọn lối vẽ cổ kính và đề tài thần thoại. Giới phê bình đọc Nhân sư như một người đàn bà định mệnh, hiện thân của vật chất và nhục cảm, còn Oedipus là sức mạnh đạo đức. Ragnar von Holten thấy đây là cuộc chiến thiện ác và giữa hai giới, lấy ý từ một bài thơ của Heine trong đó Nhân sư thắng. Một cách đọc theo Freud liên hệ nàng với mẹ của Moreau. Henri Dorra thì cho rằng tư thế bắt nguồn từ nghĩa Hy Lạp của chữ sphinx, là siết chặt, bám lấy, được Michel Bréal bàn năm 1863. Các cách hiểu khác nhau, và bức tranh để ngỏ tất cả.

Di sản

Salon 1864 bị xem là tầm thường, và một nhà phê bình nói rằng nếu nó thoát khỏi tai tiếng thì là nhờ Oedipus và Nhân sư. Người khác chê vòng ôm khắc nghiệt của Mantegna, hoặc so tranh với Carpaccio. Hoàng thân Napoléon mua tranh ngay năm đó; sau đó tranh qua tay Paul Durand-Ruel rồi William H. Herriman, người tặng cho Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan năm 1920. Đây là một trong số ít tranh quan trọng của Moreau ở ngoài nước Pháp, vì ông để lại phần còn lại cho quốc gia.