Democritus

Một người đàn ông áo đen mỉm cười nghiêng về phía ta, một tay đặt lên quả địa cầu. Suốt nhiều thế kỷ không ai chắc ông là ai, thậm chí ai vẽ ông. Ngày nay đó là Democritus của Velázquez, triết gia hay cười, đang ở Rouen.

Câu chuyện phía sau bức tranh

Bức tranh có vẻ chính là bức được ghi năm 1689 trong bản kiểm kê tài sản của Gaspar de Haro y Guzmán, hầu tước Carpio, với mô tả một triết gia đang cười bên quả địa cầu, bản gốc của Velázquez. Năm 1692, tranh được giao cho người làm vườn của hầu tước phu nhân, Pedro Rodríguez, để trừ tiền công còn nợ. Cuối thế kỷ 18 tranh tới Rouen, bị trưng thu thời Cách mạng, qua tay nhà sưu tập Lemonnier và bộ sưu tập riêng của một viên chức, rồi mãi tới năm 1886 mới vào bảo tàng Rouen. Wikidata ghi năm 1628, còn Wikipedia tiếng Pháp nói các sử gia xếp tranh vào khoảng năm 1630, những năm đầu Velázquez ở Madrid.

Điều nên ngắm kỹ

Người đàn ông được vẽ hơn nửa người một chút, nghiêng, gương mặt quay về phía ta và mỉm cười, còn bàn tay kia chỉ vào quả địa cầu trên bàn, cạnh hai cuốn sách màu giấy da đóng kín. Ông mặc áo chẽn đen với cổ áo rộng bằng ren Bruges trắng, ren lộ ra từ ống tay xẻ, và một tấm áo choàng màu đất son quấn quanh vai. Hãy để ý hai cách vẽ: quần áo và tĩnh vật được dựng bằng nét cọ dày khít, còn đầu và bàn tay được vẽ nhẹ bằng lớp màu rất loãng. Ảnh hồng ngoại cho thấy bàn tay trên quả địa cầu đã được vẽ lại; trước kia nó ngửa lên, như đang đỡ một vật gì.

Ý nghĩa và dụng ý

Từ lâu nhân vật được gọi là Nhà địa lý, thậm chí là Newton, và tranh từng bị gán cho Ribera như chân dung Christopher Columbus. Có người lại nối kiểu tóc tai chó và vẻ mỉa mai vui tươi của ông với chân dung anh hề cung đình Pablo de Valladolid do Velázquez vẽ. Năm 1928, sử gia nghệ thuật Werner Weisbach cho rằng đây là Democritus, triết gia hay cười, vốn thường được vẽ cùng quả địa cầu như thứ khiến ông bật cười. Nguồn tư liệu cho rằng nhân vật ban đầu khoảng 1627 đến 1628 là một người uống rượu đang cười, rồi được nâng thành nhà hiền triết khoảng 1639 đến 1640, ngay sau khi Rubens vẽ Democritus của mình cho vua Philip IV.

Di sản

Việc xác định tác giả là Velázquez được chốt năm 1880 nhờ người phụ trách bảo tàng Rouen Gaston Le Breton, và được khẳng định năm 1898 bởi chuyên gia về Velázquez là Aureliano de Beruete, người nhận ra nét cọ của danh họa ở những vệt cọ lộ rõ tạo hình gò má, nếp nhăn nơi khóe mắt và gân cổ. Bức tranh không có chữ ký, vì Velázquez hiếm khi ký tên. Hai bản phỏng theo hoặc sao chép trạng thái ban đầu, có thể là ngụ ngôn về vị giác, trong đó người đàn ông cầm chén rượu thay vì chạm vào quả địa cầu, hiện ở Toledo, Ohio và ở Mora, Thụy Điển. Bản gốc vẫn ở Rouen, khoảng 101 x 81 cm.