Hạ xuống từ giá chữ thập

Mười nhân vật quây quần khi thi thể Chúa Kitô được hạ xuống khỏi thập giá, và người mẹ ngã quỵ theo cùng đường cong với con mình. Hiếm có bức tranh nào khiến nỗi đau hiện ra rõ đến vậy.

Câu chuyện phía sau bức tranh

Rogier van der Weyden vẽ Hạ xác Chúa xuống khỏi thập giá ở giai đoạn đầu sự nghiệp, ngay sau thời học việc với Robert Campin, người có ảnh hưởng rõ ở bề mặt cứng như điêu khắc, gương mặt chân thực và các màu đỏ, trắng, xanh rực rỡ. Wikipedia ghi niên đại khoảng 1435, dựa vào phong cách và việc Rogier trở nên giàu có, nổi tiếng quanh thời gian đó, có lẽ nhờ chính tác phẩm này; Wikidata ghi thập niên 1440, nên hai nguồn khác nhau. Đây là nỗ lực có chủ ý tạo nên một kiệt tác giúp ông nổi danh quốc tế. Đơn đặt hàng đến từ phường cung thủ Leuven cho nhà nguyện của họ. Tấm gỗ, khoảng 205 x 262 cm, nay ở Bảo tàng Prado, Madrid.

Điều nên ngắm kỹ

Hãy đọc các nhân vật từ trái sang phải theo Lorne Campbell: Maria Cleopas; Gioan Tông đồ; Maria Salome áo xanh lá; Đức Mẹ đang ngất lịm; thi thể Chúa Kitô; Nicôđêmô áo đỏ; một thanh niên trên thang; Giuse thành Arimathê trong áo gấm vàng, bộ trang phục lộng lẫy nhất tranh; một người râu cầm bình; và Maria Mađalêna với dáng điệu đầy kịch tính bên phải. Giới học giả không thống nhất ai là ai, vì Dirk de Vos đảo vị trí Giuse và Nicôđêmô. Giờ hãy nhìn thi thể Chúa Kitô, đặt theo hình chữ T của cây nỏ, lời chào dành cho phường cung thủ đặt hàng. Rồi ngắm thật gần các gương mặt để tìm những giọt nước mắt được vẽ.

Ý nghĩa và dụng ý

Các sách Phúc Âm không nhắc đến Đức Mẹ khi hạ xác Chúa; vai trò của Người lớn dần trong lòng sùng kính thời Trung cổ. Barbara Lane cho rằng một đoạn trong sách Suy niệm về cuộc đời Chúa Kitô có thể nằm sau những hình ảnh như vậy, kể Đức Mẹ nắm bàn tay buông thõng của con, áp vào má và hôn trong nước mắt nặng trĩu. Miri Rubin viết rằng tấm tranh của Rogier là bức có ảnh hưởng nhất về cảnh Đức Mẹ ngất lịm. Ở đây dáng ngã của Đức Mẹ phản chiếu thân thể con, hợp mẹ con trong một nỗi đau chung. Erwin Panofsky viết rằng giọt nước mắt được vẽ, viên ngọc sáng sinh từ cảm xúc mãnh liệt nhất, tiêu biểu cho điều người Ý ngưỡng mộ ở hội họa Flanders.

Di sản

Các nhà sử học nghệ thuật mô tả đây có lẽ là bức tranh Hà Lan có ảnh hưởng nhất về cuộc Khổ nạn của Chúa Kitô, được sao chép và biến tấu rộng rãi trong hai thế kỷ sau. Sức lay động cảm xúc và cách xử lý không gian tinh tế của nó đã thu hút vô số bình luận. Hình tượng Đức Mẹ ngất lịm mà nó góp phần phổ biến lan rộng đến mức đầu thế kỷ 16, Giáo hoàng Julius II từng được thỉnh cầu lập một ngày lễ riêng cho sự ngất lịm ấy; lời thỉnh cầu bị từ chối. Ngày nay ở Prado, tấm tranh vẫn cho thấy vì sao khát vọng nổi danh của chàng Rogier trẻ tuổi đã thành công, và vì sao người xem dừng lại trước những giọt nước mắt ấy suốt gần sáu thế kỷ.