Tục ngữ Hà Lan

Một người đập đầu vào tường, một người khác vũ trang tận răng, một người vợ khoác chiếc áo choàng xanh lên chồng. Mỗi nhân vật trong ngôi làng đông đúc này là một câu tục ngữ hóa thành hình, và có khoảng 126 câu như thế.

Câu chuyện phía sau bức tranh

Pieter Bruegel cha vẽ Tục ngữ Hà Lan bằng sơn dầu trên tấm gỗ sồi, ghi năm 1559. Tục ngữ cực kỳ phổ biến vào thời ông: một thế kỷ trước, chúng đã được minh họa trong các sách kinh nguyện vùng Flanders, và nhà nhân văn Erasmus đã tập hợp chúng trong cuốn Adagia. Bruegel từng khai thác đề tài này qua tranh in và bản vẽ như Cá lớn nuốt cá bé (1556) và Mười hai câu tục ngữ (1558), nhưng đây được xem là bức tranh khổ lớn đầu tiên của ông về chủ đề này. Cùng thời điểm, nghệ sĩ Flanders Frans Hogenberg làm một bản khắc minh họa 43 câu tục ngữ với bố cục rất giống, có nhan đề nói rằng thứ thường gọi là Chiếc áo choàng xanh thì nên gọi là Sự điên rồ của thế gian. Ý tưởng ấy, sự ngu dại chứ không chỉ trò chơi chữ, đã định hình bức tranh của Bruegel.

Điều nên ngắm kỹ

Hãy lại gần, và khung cảnh biến thành một trò chơi. Bruegel trải cả một ngôi làng trên mặt tranh, từ nhà cửa, bờ sông đến đồng ruộng, và lấp đầy nó bằng người, thú vật và đồ vật, mỗi thứ diễn lại một câu nói theo nghĩa đen. Giới phê bình ca ngợi bố cục trật tự và liền mạch dù đông đúc. Vài câu vẫn quen thuộc đến hôm nay: hãy tìm người bơi ngược dòng, người đập đầu vào bức tường gạch, và người vũ trang tận răng. Bức tranh không có chữ chú thích nào, nên nó mời ta đoán, như người xem thời Bruegel từng làm. Hãy để ý cả những gương mặt: nhiều nhân vật mang nét mặt trống rỗng, vô hồn mà Bruegel dùng để vẽ kẻ ngốc, một tín hiệu thầm lặng về cách ông nhìn hành vi của họ.

Ý nghĩa và dụng ý

Nhan đề gốc của tác phẩm, Chiếc áo choàng xanh hay Sự điên rồ của thế gian, hé lộ mục đích của Bruegel. Ông không chỉ minh họa tục ngữ mà còn lập một danh mục về sự ngu dại của con người. Sự phi lý, gian ác và dại dột là những chủ đề lặp lại trong nghệ thuật của ông, và ở đây chúng hội tụ trong một khung cảnh nhộn nhịp. Khi diễn tả tục ngữ theo nghĩa đen trong bối cảnh nông thôn, cả ông lẫn Hogenberg đều vẽ nên một thế giới đảo lộn, vì vậy bức tranh còn được gọi là Thế giới lộn ngược. Có khoảng 126 câu tục ngữ và thành ngữ được nhận diện, dù có thể còn nhiều câu nữa ta không còn nhận ra vì ngôn ngữ đã thay đổi. Mỗi câu là một bài học đạo đức nhỏ, được trao bằng sự dí dỏm thay vì lời thuyết giảng.

Di sản

Bản gốc được lưu giữ tại Gemäldegalerie ở Berlin. Thành công của nó thể hiện qua các bản sao: con trai Bruegel, Pieter Brueghel con, người chuyên vẽ lại tác phẩm của cha, đã vẽ ít nhất 16 phiên bản, khác nhau ở những câu tục ngữ xuất hiện và vài chi tiết nhỏ. Ảnh chụp X-quang lớp vẽ phác bên dưới cho thấy các phiên bản dùng chung một bản mẫu cỡ thật với bức ở Berlin, và giới học giả xem bố cục là sáng tạo của Bruegel cha, với bức Berlin được coi là đẹp nhất trong loạt tranh. Các nghệ sĩ tranh in đời sau tiếp tục giữ ý tưởng Chiếc áo choàng xanh, trong đó có anh em Doetecum năm 1577. Gần năm thế kỷ sau, bức tranh vẫn vận hành đúng như Bruegel mong muốn: một tấm gương mà ai nhìn vào cũng thấy một người quen, có khi là chính mình.