Khu vườn lạc thú trần tục

Khép hai cánh lại, ta thấy một thế giới xám lặng vào ngày thứ ba của Sáng thế. Mở ra, Khu vườn lạc thú trần tục của Bosch bừng lên sắc màu, từ Vườn Địa Đàng đến một đám đông mải mê hoan lạc rồi tới Địa ngục.

Câu chuyện phía sau bức tranh

Khu vườn lạc thú trần tục là tên gọi hiện đại của một bộ tranh ba tấm do Hieronymus Bosch vẽ trong khoảng 1490-1510, khi ông từ 40 đến 60 tuổi; Wikidata không ghi năm cụ thể. Tên tiếng Hà Lan De tuin der lusten nghĩa là khu vườn dục vọng. Tác phẩm có năm mặt vẽ: ba tấm sơn dầu khi mở và hai tấm gỗ sồi khi khép. Đây là một trong ba bộ tranh ba tấm lớn của Bosch, cùng Ngày Phán xét và Xe cỏ khô, được đọc từ trái sang phải. Không rõ nó có được dự định làm tranh thờ hay không, nhưng ý kiến chung cho rằng đề tài quá táo bạo khiến khó có thể dành cho nhà thờ hay tu viện. Từ năm 1939 tranh ở Bảo tàng Prado.

Điều nên ngắm kỹ

Hãy bắt đầu với hai cánh khép, vẽ đơn sắc xanh xám. Một quả cầu treo giữa bóng tối, mặt đất phủ cây cỏ đầu tiên, chưa có người hay thú: ngày thứ ba của Sáng thế. Thiên Chúa là hình nhỏ xíu ở góc trên bên trái, sách Kinh Thánh trên đùi, dưới một câu trích Thánh vịnh 33. Giờ mở ra. Tấm trái vẽ Thiên Chúa trẻ trung, tóc vàng xoăn, nắm cổ tay Eva trao cho Ađam vừa tỉnh giấc. Sau Eva là những chú thỏ; đối diện là cây huyết rồng. Hãy tìm thú lạ: hươu cao cổ, khỉ cưỡi voi, sư tử với con mồi, và sinh vật kỳ quặc chui lên từ hồ nước, có cả một nhân vật mỏ vịt đang đọc sách. Với kích thước 205,5 x 384,9 cm, còn rất nhiều điều để khám phá.

Ý nghĩa và dụng ý

Vì niềm tin tôn giáo của Bosch, các cách giải thích thường cho rằng tác phẩm cảnh báo hiểm họa của cám dỗ, nhưng giới sử học thế kỷ 20 chia rẽ về việc tấm giữa là lời răn đạo đức hay toàn cảnh một thiên đường đã mất. Các tấm được đọc theo trình tự: Địa Đàng, khu vườn lạc thú, và Địa ngục. Khác với hai bộ tranh ba tấm kia, Thiên Chúa vắng mặt ở tấm giữa, nơi những người nam nữ khỏa thân theo đuổi khoái lạc như thể tự do lựa chọn; tấm phải thường được hiểu là địa ngục trừng phạt. Charles de Tolnay thấy ảnh hưởng của Thiên Chúa đã phai dần trong ánh mắt Ađam, còn Hans Belting cho rằng trước Sa ngã, con người chưa biết ranh giới thiện ác.

Di sản

Sự phức tạp của hệ biểu tượng, nhất là ở tấm giữa, đã sinh ra vô số cách giải thích học thuật qua nhiều thế kỷ, và điều đó tự nó là một phần di sản của bức tranh. Người diễn giải gây tranh cãi nhất, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Wilhelm Fraenger, thấy một vòng năng lượng thiêng nối Thiên Chúa, Ađam và Eva. Belting nhận xét nhiều con vật lấy từ sách du ký, nhắm đến giới quý tộc có học; con voi và hươu cao cổ từng được cho là lấy từ tranh khắc của Erhard Reuwich năm 1486, dù nghiên cứu mới chỉ về các du ký của Cyriac xứ Ancona. Ngày nay tranh thu hút người xem đến Madrid để giải mã từng chi tiết.