Temptation of Saint Anthony

Một thành phố bốc cháy, quỷ cưỡi cá bay ngang trời và cử hành lễ trong một phế tích, vậy mà ở giữa, vị ẩn sĩ già vẫn quỳ bình thản và nhìn thẳng vào chúng ta. Bộ tranh ba tấm ở Lisbon của Bosch là cả một thế giới cám dỗ với một điểm lặng duy nhất.

Câu chuyện phía sau bức tranh

Hieronymus Bosch vẽ bộ tranh ba tấm này bằng sơn dầu trên gỗ sồi vào khoảng năm 1501, niên đại do phân tích vòng gỗ xác định; trước đó tranh thường được xếp vào thập niên 1490. Tranh thể hiện những dằn vặt tinh thần của Thánh Antôn Cả, một trong các Giáo phụ sa mạc Ai Cập, dựa trên sách Cuộc đời Thánh Antôn của Athanasius và Truyền thuyết Vàng. Lai lịch ban đầu không chắc chắn. Có sử gia gắn tranh với các bức Cám dỗ mà vua Philip II gửi tới Escorial năm 1574; từ thập niên 1950 nhiều người cho rằng nhà nhân văn Damião de Góis đã mua nó. Tranh về Cung điện Hoàng gia Lisbon rồi được tặng cho bảo tàng năm 1911.

Điều nên ngắm kỹ

Tấm giữa rộng 131,5 x 119 cm, mỗi cánh 131,5 x 53 cm. Bên trái, lũ quỷ mang vị thánh bay qua bầu trời và bạn đồng hành dìu ông sau cú ngã; theo truyền thống, người thường dân trong số đó chính là Bosch. Một con chim quỷ đi giày trượt băng ngậm mảnh giấy ghi chữ fat. Ở giữa, Antôn quỳ, bàn tay chúc lành chỉ về một Chúa Kitô nhỏ xíu trong tòa tháp đổ nát, trong khi lũ quỷ làm lễ báng bổ quanh ông. Bên phải, một người phụ nữ khỏa thân ló ra từ thân cây rỗng. Khi gập lại, hai cánh hiện cảnh Bắt Chúa Kitô và Vác Thập Giá vẽ đơn sắc xám.

Ý nghĩa và dụng ý

Vị thánh nhìn ra thế giới trong khi tay chỉ về phía Chúa Kitô, và không ai khác trong tấm tranh nhìn về hướng ấy. Thành phố cháy gợi nhắc sự che chở của Antôn trước lửa và bệnh ngộ độc nấm cựa gà, gọi là lửa Thánh Antôn, căn bệnh mà các tu sĩ dòng của ông chữa trị, gây đau rát và ảo giác. Một cách đọc gắn nhiều hình ảnh với căn bệnh ấy: quả đỏ lớn là quả khoai ma, dùng chống bệnh và làm thuốc mê nhưng lại gây ảo giác, còn cá và cây kế là các vị thuốc lạnh chống bệnh nóng. Hai cánh ngoài màu xám hợp với tục đóng các bàn thờ trong Mùa Chay trước lễ Phục Sinh.

Di sản

Như nhiều tác phẩm của Bosch, bộ tranh được chép lại rất nhiều lần: một bản của xưởng ở Brussels, một bản muộn hơn ở Berlin, một bản thu nhỏ hai cánh ở Prado, một tấm giữa khác ở São Paulo và một bản của môn đồ ở Ottawa. Bản gốc vẫn ở Bảo tàng Quốc gia Nghệ thuật Cổ tại Lisbon. Hình ảnh kỳ ảo dày đặc khiến nó trở thành một trong những cách thể hiện nổi tiếng nhất của một đề tài vốn đã phổ biến trong nghệ thuật Trung cổ và Phục Hưng, và định hình cách các họa sĩ sau này hình dung vị ẩn sĩ bị bao vây bởi ảo ảnh.