Death and the Miser

Thần Chết lách qua cửa với mũi tên, thiên thần chỉ về cây thánh giá trên khung cửa sổ, còn quỷ dữ chìa ra một túi vàng. Người sắp chết phải lựa chọn, và Bosch không cho ta biết ông ta đã chọn gì.

Câu chuyện phía sau bức tranh

Cái chết và kẻ hà tiện, còn gọi là Cái chết của kẻ cho vay nặng lãi, được Hieronymus Bosch vẽ trong khoảng 1490-1516; Wikidata ghi thập niên 1500. Ban đầu nó là một phần của bộ tranh ba tấm, nay tấm giữa đã thất lạc. Tấm tranh cao và hẹp, 93 x 31 cm, thuộc Phòng trưng bày Nghệ thuật Quốc gia ở Washington, qua sưu tập Samuel H. Kress. Đây là một tác phẩm memento mori, nhắc người xem rằng cái chết là chắc chắn và việc chạy theo của cải là vô ích. Bosch lấy cảm hứng từ Ars moriendi, những sách hướng dẫn phổ biến thế kỷ mười lăm, có chữ và tranh khắc gỗ, dạy tín hữu cách chết lành.

Điều nên ngắm kỹ

Ta nhìn qua một vòm nhọn vào căn phòng mái vòm chật hẹp. Một người đàn ông gầy gò, ốm yếu nằm trên giường. Bên trái, Thần Chết dáng xương xẩu bước ra từ ô cửa, mũi tên nhắm vào ông. Một thiên thần đặt tay lên vai ông, chỉ về tia sáng từ cửa sổ, nơi treo một cây thánh giá nhỏ. Từ đỉnh màn giường, một sinh vật cầm đèn lồng ló xuống, còn một con quỷ chìa cho ông túi tiền lớn. Ở tiền cảnh, một ông lão áo xanh, tay nắm gậy và chuỗi tràng hạt, thả tiền vào túi của con quỷ trong chiếc rương đầy tiền, áo giáp, dao và thư từ.

Ý nghĩa và dụng ý

Bức tranh gấp nhiều thời điểm vào một cảnh. Ông lão áo xanh thường được hiểu là chính kẻ hà tiện lúc còn khỏe, cất vàng trong khi vẫn bám lấy tràng hạt, giằng xé giữa lòng mộ đạo và của cải. Cho vay lấy lãi khi ấy bị lên án là tội nặng. Trong Ars moriendi, thiên thần thành công đưa người hấp hối về với Chúa. Còn ở đây, khi Thần Chết kề bên, ánh mắt và bàn tay kẻ hà tiện vẫn hướng xuống túi vàng của quỷ. Ông có quay về với sự cứu rỗi hay không vẫn bỏ ngỏ. Nguồn tư liệu cho rằng điều này đặt quyết định vào chính tay ông, chứ không phải cuộc chiến giữa thiên thần và ác quỷ.

Di sản

Sự quen thuộc của Bosch với Ars moriendi còn thấy ở một ô tròn khắc họa cái chết của kẻ tội lỗi trong bức Bảy Mối Tội và Bốn Điều Sau Hết, có chung hình Thần Chết cùng thiên thần và quỷ bên đầu giường. Cái chết và kẻ hà tiện có thể là hình ảnh tội tham lam của Bosch trong một chuỗi tương tự. Một cách hiểu khác cho rằng người đàn ông đang dâng của cải cho Thần Chết như tiền chuộc mạng. Các tranh luận về biểu tượng của từng nhân vật và đồ vật vẫn tiếp diễn. Tại Washington hôm nay, tấm tranh vẫn lặng lẽ đặt ra câu hỏi cốt lõi mà không trả lời: rốt cuộc, ta sẽ níu giữ điều gì?