Martyrdom of Saint Thomas

Chân trần, áo đen, tông đồ Tôma ôm chặt cây thánh giá bằng đá khi ngọn giáo đâm trúng ông và một thiên thần trao cành cọ. Rubens vẽ bức tranh thờ này cho Praha năm 1637 đến 1638, hình dung về một Ấn Độ mà ông chưa từng thấy.

Câu chuyện phía sau bức tranh

Jan Svitavsky, bề trên tu viện dòng Augustinô ở Praha, đặt vẽ bức này cùng bức Thánh Augustinô bên bờ biển cho bàn thờ nhà thờ Thánh Tôma, trong nhiệm kỳ cuối của ông. Rubens vẽ năm 1637 đến 1638; Wikidata chỉ ghi thập niên 1630. Đề tài lấy từ truyền thuyết, có lẽ từ cuốn Truyền thuyết Vàng của Jacobus de Voragine: Tôma, một kiến trúc sư tài giỏi, được sai sang Ấn Độ xây cung điện cho vua Gundoferus nhưng lại đem tiền chia cho dân. Khi ông thách thức một pho tượng thần, tượng tan chảy như sáp, và các Bà La Môn giết ông bằng giáo. Nguồn ghi cuộc tử đạo vào ngày 3 tháng 7 năm 72 tại Chennai.

Điều nên ngắm kỹ

Tranh có mười một nhân vật: năm thiên thần, năm Bà La Môn và Tôma. Ông với tay về phía thiên thần đang trao cành cọ. Sau lưng ông, một Bà La Môn giơ dao găm, người khác sắp ném đá. Phía sau là một tòa nhà mái vòm kiểu La Mã với cột xoắn, một tượng thần giống quỷ và những đầu voi, cùng hai cây cọ và sóng biển. Tư thế của vị tông đồ hấp hối gợi nhớ tượng Laocoön cổ đại mà Rubens từng vẽ lại từ nhiều góc ở Roma. Ban đầu tấm toan lớn hơn, có thêm một cây cọ và một Bà La Môn; tranh bị xén khi nhà thờ được xây lại sau trận sét năm 1723. Chỉ còn bản khắc của Jacob Neeffs ghi lại bố cục đầy đủ.

Ý nghĩa và dụng ý

Rubens chưa bao giờ đến Ấn Độ và dựng cảnh từ sách vở. Với các Bà La Môn, ông theo cuốn India Orientalis của anh em Theodor và Israel De Bry, vốn tả họ gần như cởi trần, quấn khố và đội khăn. Theo cuốn Flos Sanctorum của Ribadeneyra, ông vẽ Tôma nghèo khó, chân trần như một tu sĩ khất thực, để các tu sĩ Augustinô ở Praha thấy nơi ông tấm gương của chính dòng tu mình. Cây cọ tượng trưng cho sự sống đời đời sau tử đạo. Cột xoắn mang ý nghĩa Kitô giáo, đầu voi gợi truyền thuyết Tôma một mình dời được cái cây mà bầy voi không kéo nổi, còn pho tượng có sừng và đuôi nói rằng mọi thứ chống lại đức tin là việc của quỷ.

Di sản

Bức tranh được nhớ đến vì sự pha trộn giữa đức tin và trí tưởng tượng, nhất là việc Rubens dùng nhầm kiến trúc La Mã cổ điển cho một công trình Ấn Độ và hình ảnh do ông tự nghĩ ra về một vị thần Hindu. Câu chuyện của nó cũng là chuyện còn và mất: năm 1723 sét đánh vào nhà thờ, khung tranh mới khiến tấm toan bị xén mất một dải ở mọi phía, nên bố cục ta thấy hôm nay nhỏ hơn bản Rubens vẽ. Bức tranh thờ nay thuộc bộ sưu tập Phòng trưng bày Quốc gia Praha, một tấm toan đồ sộ khoảng 380 x 253 cm.