Cutting the Stone

Một ông thầy thuốc đội chiếc phễu trên đầu cúi xuống mổ đầu bệnh nhân và lấy ra một hòn đá, mà thực ra là một củ hoa. Tấm tranh nhỏ của Bosch chế giễu sự ngu dại, và có lẽ cả những kẻ bán thuốc chữa nó.

Câu chuyện phía sau bức tranh

Lấy viên đá, còn gọi là Lấy viên đá điên hay Chữa bệnh ngu dại, là tranh sơn dầu trên gỗ của Hieronymus Bosch, nay thuộc Bảo tàng Prado ở Madrid. Nguồn tư liệu định niên đại khoảng năm 1494 hoặc muộn hơn, trong khi Wikidata ghi thập niên 1500. Tác phẩm nhỏ, 48,5 x 34,5 cm. Đề tài dựa trên quan niệm xưa rằng bệnh điên có thể chữa bằng cách lấy một hòn đá ra khỏi đầu. Một dòng chữ Gothic màu vàng chạy quanh cảnh, nhắc tới Lubbert Das, một nhân vật khôi hài, khờ khạo trong văn học Hà Lan, cho ta biết ngay rằng đây là một bức tranh trào phúng.

Điều nên ngắm kỹ

Ở giữa, một thầy thuốc đội cái phễu làm mũ đang mổ đầu một bệnh nhân ngồi ghế, theo lối khoan sọ. Hãy nhìn thứ ông lấy ra: không phải hòn đá mà là một củ hoa. Bosch chơi chữ với từ kei trong tiếng Hà Lan, vừa có nghĩa là đá vừa có nghĩa là củ. Một bông hoa khác nằm trên bàn. Bên cạnh là người phụ tá, một tu sĩ cầm cốc bia. Một phía, người phụ nữ tựa vào bàn, trên đầu đặt thăng bằng một cuốn sách đóng, bình thản quan sát. Mỗi nhân vật là một câu đố nhỏ, và Bosch mời ta giải từng câu một.

Ý nghĩa và dụng ý

Nguồn tư liệu đưa ra vài cách hiểu. Bông hoa và chiếc mũ phễu có thể cùng ngụ ý rằng thầy thuốc là kẻ bịp bợm, làm một ca mổ giả trên người đàn ông cả tin. Khi ấy, sự ngu dại nằm ở cả người chữa và người phụ giúp chứ không chỉ ở bệnh nhân. Người phụ nữ đội sách khó giải thích hơn. Học giả Skemer cho rằng bà là lời châm biếm tục đeo bùa làm từ sách và kinh văn ở Flanders, một hình ảnh minh họa cho từ bùa hộ mệnh. Người khác lại nghĩ bà đơn giản là hiện thân của sự ngu dại. Bức tranh để ngỏ những câu hỏi ấy, để mỗi người xem tự quyết định ai mới thật sự khờ dại.

Di sản

Tấm tranh thuộc dòng tranh ngụ ngôn mà Wikidata xếp vào hội họa Hà Lan sơ kỳ, và cho thấy Bosch biến một trò đùa dân gian thành một hình ảnh sắc sảo, chăm chút. Những tên gọi khác của nó cho thấy thông điệp đã được hiểu qua thời gian thế nào: lời chế giễu sự ngu dại và những kẻ trục lợi từ nó. Dòng chữ về Lubbert Das nối tác phẩm với một nhân vật hài quen thuộc với người xem thời ấy. Tại Prado hôm nay, nó vẫn là một bức tranh nhỏ mà đáng nhớ, nơi lối chơi chữ, sự trào phúng và óc quan sát lặng lẽ hòa quyện, vẫn đền đáp cho ai chịu ngắm thật kỹ.