Arii Matamoe

Một chiếc đầu bị chặt đặt trên tấm gối trắng, bên cạnh là người than khóc, trên tường là những hình chạm kỳ lạ. Gauguin vẽ bức này ở Tahiti năm 1892 trên vải thô, và suốt nhiều thập kỷ, theo lời một giám tuyển Getty, đây là bức tranh nổi tiếng nhất của Gauguin mà không ai được thấy.

Câu chuyện phía sau bức tranh

Năm 1891 Gauguin lên tàu tới Tahiti, mong gặp một vườn địa đàng nguyên sơ, nhưng lại thấy Papeete đã bị Âu hóa nặng nề. Sau ba tháng ông chuyển về làng Mataiea, nơi ông vẽ hàng chục bức tranh. Tháng 6 năm 1892 ông viết cho bạn là Daniel de Monfreid rằng mình vừa vẽ xong một chiếc đầu bị chặt đặt gọn trên gối trắng, trong một cung điện và được canh giữ bởi những người phụ nữ, tất cả đều do ông tưởng tượng. Cái chết của vua Pomare V không lâu sau khi Gauguin đến, cùng một vụ xử chém bằng máy chém ông từng chứng kiến nhiều năm trước, được cho là đều đã ảnh hưởng đến bức tranh.

Điều nên ngắm kỹ

Tấm vải thô ráp như vải bố, làm nổi vẻ mộc mạc của cung điện tưởng tượng. Màu sắc trải từ tím và nâu trầm đến vàng, đỏ và hồng rực. Chiếc đầu nằm trên một chiếc bàn thấp hay một cái mâm, chỉ thoáng chút máu. Một người phụ nữ khỏa thân ngồi thu mình tuyệt vọng gần đó, còn một bóng người bên ngoài căn phòng như đang loan báo cái chết cho những người ở xa hơn. Những hình tượng kiểu Tiki và hoa văn hình học phủ kín nội thất. Góc trên bên trái là dòng chữ in hoa ARii MATAMOE: quý tộc hay hoàng gia, và đôi mắt ngủ, ở đây ngụ ý cái chết.

Ý nghĩa và dụng ý

Pomare V chưa bao giờ bị chặt đầu hay bị bày ra như vậy, và những nghi lễ như thế cùng lắm chỉ hiếm hoi trong lịch sử Tahiti. Về sau Gauguin viết trong Noa Noa rằng cái chết của vị vua Tahiti cuối cùng với ông là ẩn dụ cho sự biến mất của văn hóa bản địa dưới tay người châu Âu. Ông pha trộn mô típ Tahiti, Java, Pháp và Peru, và chiếc đầu gợi lại hình ảnh Gioan Tẩy Giả và Orpheus trong hội họa châu Âu. Học giả Elizabeth Childs thấy ông muốn chứng tỏ mình với thị trường Paris; một giám tuyển Getty cho rằng ông định gây sốc cho dân Paris; Scott C. Allan gọi đây là một bức chân dung tự họa mang tính biểu tượng.

Di sản

Durand-Ruel trưng bày tranh ở Paris tháng 11 năm 1893 cùng 40 tác phẩm mới khác của Gauguin, nhưng khi đó tranh không bán được. Họa sĩ Henry Lerolle mua nó tại Drouot năm 1895, rồi tranh qua tay Emile Roche và luật sư Georges Leven; những người thừa kế của Leven gửi nó tới một phòng tranh ở Geneva trong thời chiến. Một nhà sưu tập Thụy Sĩ giữ tranh sau năm 1946 và chỉ cho mượn đúng một lần. Tháng 3 năm 2008, sau tám năm thương lượng, Bảo tàng J. Paul Getty công bố đã mua tranh. Giám tuyển Scott Schaefer gọi đây là bức tĩnh vật tột cùng, và sau một lần làm sạch nhẹ, tranh được trưng bày công khai.