Nhà địa lý học

Một học giả mặc áo choàng dài dừng tay bên tấm hải đồ, cầm chiếc compa, ngẩng nhìn ra cửa sổ như vừa chợt nảy một ý tưởng. Vermeer đã bắt được chính khoảnh khắc của suy tư.

Câu chuyện phía sau bức tranh

Johannes Vermeer vẽ Nhà địa lý trong khoảng 1668 đến 1669. Đây là một trong ba bức tranh hiếm hoi ông vừa ký tên vừa ghi năm, hai bức kia là Nhà thiên văn và Mụ dắt gái. Tác phẩm gắn chặt với Nhà thiên văn: cùng một người mẫu, cùng bộ trang phục, và một nghiên cứu năm 2017 cho thấy vải toan của hai bức cắt từ cùng một cuộn. Các dụng cụ và bản đồ chính xác đến mức hẳn Vermeer có một người am hiểu nghề chỉ dẫn. Arthur K. Wheelock Jr. và nhiều người cho rằng người mẫu là Antonie van Leeuwenhoek, người cùng quê Delft, giỏi hàng hải, thiên văn và toán học, đỗ kỳ thi trắc địa ngày 4 tháng 2 năm 1669. Không có tài liệu nào chứng minh hai người quen nhau khi Vermeer còn sống, dù năm 1676 van Leeuwenhoek được cử làm người quản lý di sản của Vermeer.

Điều nên ngắm kỹ

Hãy bắt đầu từ người đàn ông. Ông cúi bên bàn, một tay nắm cuốn sách, tay phải cầm compa, đôi mắt nheo lại hướng ra cửa sổ. Gương mặt hơi nhòe, như đang chuyển động. Bên trái, tấm rèm được vén lên, tấm thảm phương Đông trên bàn bị đẩy dồn lại. Sau lưng ông là quả địa cầu do Jodocus Hondius xuất bản ở Amsterdam năm 1618, xoay về phía Ấn Độ Dương. Trên trụ giữa cửa sổ treo cây thước đo góc dùng để đo Mặt Trời hay tinh tú, còn trên tường là tấm hải đồ bờ biển châu Âu, được xác định do Willem Jansz. Blaeu xuất bản. Hãy để ý những vệt bóng chéo trên bức tường bên phải. Nghiên cứu kỹ thuật cho thấy Vermeer từng sửa đổi: đầu nhân vật trước kia lệch trái, compa dựng đứng, và một tờ giấy nằm trên chiếc ghế đẩu nhỏ.

Ý nghĩa và dụng ý

Wheelock thấy ở đây một con người say mê truy tìm tri thức, năng lượng toát ra từ tư thế, từ khối đồ vật dồn bên trái và những vệt bóng chéo. Serena Carr đi xa hơn, đọc cảnh này như một tia cảm hứng, thậm chí một sự khai mở, và coi tấm rèm vén lên cùng tấm thảm bị đẩy lại là biểu tượng của sự khai mở ấy. Người đàn ông mặc áo choàng kiểu Nhật, thứ áo được giới học giả ưa chuộng thời đó. Quả địa cầu xoay về Ấn Độ Dương, nơi Công ty Đông Ấn Hà Lan đang hoạt động, nối việc học của ông với thế giới rộng lớn. Vermeer dùng những chấm sơn dày để làm nổi khung trang trí in trên địa cầu, nơi có lời kêu gọi gửi thông tin cho các lần tái bản, vang vọng chủ đề khám phá. Lawrence Gowing nhận xét tư thế này lặp lại hình Faust trong bản khắc nổi tiếng của Rembrandt, chỉ đảo chiều.

Di sản

Trong phần lớn lịch sử ban đầu, cho tới năm 1797, Nhà địa lý luôn đi cùng Nhà thiên văn, và hai bức từ lâu được xem là một cặp, dù kích thước không hoàn toàn bằng nhau. Đến cuối thế kỷ XVIII, cả hai vẫn được gọi là Nhà chiêm tinh. Chúng qua tay nhiều nhà sưu tầm Hà Lan, trong đó có nhà buôn tranh Hendrick Sorgh và nhà ngân hàng Jean Etiènne Fizeaux, rồi bị tách rời vào khoảng đầu thế kỷ XIX. Về sau bức tranh đi qua các bộ sưu tập ở Paris, trong đó có của Isaac Pereire, và thuộc về Pavel Pavlovich Demidov, Thân vương San Donato đời thứ hai, gần Florence. Năm 1885, tranh được bán ở Vienna cho một người tên Kohlbacher, người sau đó bán lại cho Bảo tàng Städel ở Frankfurt, nơi nó được treo hôm nay.