Sự ném đá Thánh Stephen

Một đám đông giơ cao những hòn đá trên một người đang quỳ giữa vùng sáng, còn phía sau, một gương mặt trẻ nhìn với vẻ hoảng hốt. Gương mặt ấy có lẽ là của chính họa sĩ, chàng Rembrandt mười chín tuổi.

Câu chuyện phía sau bức tranh

Đây là bức tranh có chữ ký đầu tiên của Rembrandt, vẽ khi ông mới mười chín tuổi. Wikipedia ghi năm 1625, còn Wikidata ghi năm 1624, nên niên đại tùy nguồn tham khảo. Tranh sơn dầu trên ván gỗ, thuộc những tác phẩm sớm nhất của ông, khi chàng họa sĩ Hà Lan trẻ đang chịu ảnh hưởng từ Caravaggio và Adam Elsheimer. Đề tài lấy từ sách Công vụ Tông đồ, chương 7: Stêphanô, một phó tế trẻ của cộng đoàn Kitô hữu ở Giêrusalem, bị kết án ném đá đến chết. Rembrandt chọn khoảnh khắc cuối, khi Stêphanô bị tấn công bên ngoài thành và thốt lời sau cùng với Đức Kitô.

Điều nên ngắm kỹ

Tấm ván được chia thành hai vùng bởi một đường chéo, một lối chơi sáng tối gọi là chiaroscuro. Bên trái, một người cưỡi ngựa chìm trong bóng tối. Bên phải, Stêphanô và những kẻ hành hình đứng trong ánh sáng, và vầng sáng quanh vị thánh báo hiệu bầu trời đang mở ra đón ông. Hãy đếm đám đông: khoảng hai mươi nhân vật đang dồn tới. Ở hậu cảnh, tìm Saul thành Tarsus ngồi ôm những chiếc áo khoác của người ném đá. Rồi hãy tìm gương mặt ngay sau Stêphanô, dường như là một bức chân dung tự họa. Người xem cũng nhận ra vài chỗ hình vẽ chưa chuẩn, dấu vết của một họa sĩ còn rất trẻ.

Ý nghĩa và dụng ý

Bức tranh kể về đức tin đối diện bạo lực, và Rembrandt giữ trọng tâm ở lời cầu nguyện cuối của Stêphanô thay vì phô bày thương tích. Ánh sáng chia đôi mang theo ý nghĩa: một bên tối tăm, một bên là trời cao rạng rỡ quanh vị phó tế sắp chết. Cách diễn giải hấp dẫn nhất liên quan đến sự hiện diện của chính họa sĩ. Nhà nghiên cứu John Durham cho rằng Rembrandt tự thể hiện mình như một người tham dự đầy lo âu, có thể đang băn khoăn về điều đang diễn ra. Người ta so sánh cách tự đặt mình vào cảnh lớn này với điều Diego Velázquez làm trong Las Meninas. Có ý kiến còn cho rằng tranh chứa tới bảy biến thể chân dung tự họa của Rembrandt.

Di sản

Là tác phẩm có chữ ký đầu tiên của Rembrandt, tấm ván này đánh dấu khởi đầu một sự nghiệp, cho thấy một họa sĩ trẻ đã biết dùng ánh sáng kịch tính và lấy chính gương mặt mình làm đề tài. Tranh rộng khoảng 89,5 × 123,6 cm, hiện trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật Lyon ở Pháp. Đề tài này còn theo ông về sau: nguồn tư liệu cho biết Rembrandt cũng làm một bản khắc axit về thánh Stêphanô. Đứng trước bức tranh ở Lyon, người xem có thể cùng các học giả đi tìm họa sĩ ẩn trong đám đông, tự hỏi ông là nhân chứng, kẻ tham dự, hay cả hai.