Trận chiến giữa Hội hè và Chay tịnh

Một gã đồ tể béo cưỡi thùng bia lao tới với xiên lợn quay; một người đàn bà gầy trên xe kéo đáp trả bằng hai con cá trích trên xẻng nướng bánh. Quanh trận đấu thương giả này, gần 200 dân làng uống rượu, cầu nguyện, ăn xin và vui chơi trên một quảng trường chợ xứ Flanders.

Câu chuyện phía sau bức tranh

Pieter Bruegel Cha vẽ bức sơn dầu trên gỗ này năm 1559, một bức toàn cảnh đời sống miền Nam Hà Lan vào lúc chuyển từ ngày Thứ Ba béo sang Mùa Chay, bốn mươi ngày trước lễ Phục Sinh. Cuộc chiến giữa ăn uống và kiêng khem là đề tài văn chương lâu đời, từ Psychomachia khoảng năm 400 đến một bài thơ Pháp thế kỷ 13 trong đó thịt đánh nhau với cá. Hình mẫu gần nhất có lẽ là bản khắc năm 1558 của Hieronymus Cock theo Frans Hogenberg. Cùng năm ấy Bruegel vẽ Tục ngữ Hà Lan, năm sau vẽ Trò chơi trẻ em; ba bức là những cuốn danh mục phong tục dân gian, đánh dấu bước chuyển của ông từ người vẽ phác sang họa sĩ của những tấm tranh lớn.

Điều nên ngắm kỹ

Phía trước, Hội hè là gã đồ tể đeo túi dao, cưỡi thùng bia trên xe trượt, phía trước gắn miếng sườn lợn, nồi nấu làm bàn đạp, ngọn giáo là xiên nướng có đầu lợn, gà và xúc xích; trên đầu đội một chiếc bánh nướng. Chay tịnh là người đàn bà gầy ngồi ghế ba chân, đội tổ ong, được một thầy tu và một nữ tu kéo, theo sau là lũ trẻ có dấu tro Thứ Tư Lễ Tro trên trán, tay cầm lắc gỗ. Bên trái là quán trọ Thuyền Xanh, nơi đoàn kịch diễn vở Cô dâu bẩn và một người thổi kèn túi thò ra cửa sổ nôn. Bên phải là nhà thờ với tượng phủ khăn, bố thí cho người ăn xin và quầy cá. Ở giữa là giếng nước và những người trẻ tung hứng nồi đất, mảnh vỡ rơi đầy dưới đất.

Ý nghĩa và dụng ý

Bức tranh được đóng khung bởi quán trọ và nhà thờ như một sân khấu, và ranh giới giữa hai bên rất lỏng: người của phe này lấn sang phe kia. Cây trơ trụi bên trái gợi mùa đông; cây đâm chồi bên nhà thờ gợi mùa xuân. Bruegel không trao chiến thắng cho bên nào; cả hai được trình bày như hai thái cực của đời người. Những chi tiết nhỏ mang sức nặng đạo đức, như người đàn bà ăn xin đeo huy hiệu hành hương mà trong giỏ lại có một con khỉ, dấu hiệu của sự giả vờ. Cảnh hội làng hẳn đã gợi niềm hoài niệm cho người xem quen với những đám rước chuyên nghiệp ở Antwerp.

Di sản

Bức tranh nay ở Bảo tàng Lịch sử Nghệ thuật Vienna, và đám đông dày đặc của nó vẫn đền đáp cho ai chịu ngắm chậm. Chụp X-quang cho thấy một bàn tay không rõ danh tính đã sửa tranh về sau: một xác chết trương phình phủ một phần vải liệm trắng bị vẽ đè lên, và một nhân vật trong chiếc thùng có bánh xe gần quầy cá cũng bị che đi. Cả hai vẫn còn trong các bản sao vẽ ngay thời Bruegel. Đường chân trời cao và góc nhìn từ trên xuống thuộc truyền thống phong cảnh thế giới, và cùng Tục ngữ và Trò chơi trẻ em, tranh vẫn là một trong những ghi chép phong phú nhất về đời thường xứ Flanders thế kỷ 16.