Aristotle ngắm nhìn bust của Homer

Một triết gia đeo sợi xích vàng đặt tay lên đầu tượng cẩm thạch của một nhà thơ mù, đôi mắt ông chìm trong bóng tối. Rembrandt đã vẽ một con người đang suy tư, và gần bốn thế kỷ sau ta vẫn tự hỏi ông đang nghĩ gì.

Câu chuyện phía sau bức tranh

Năm 1653, Rembrandt nhận một đơn đặt hàng khác thường từ Don Antonio Ruffo, một nhà quý tộc Sicilia không hề yêu cầu đề tài cụ thể nào. Ruffo chưa thấy Rembrandt sẽ vẽ gì, nhưng đã háo hức muốn treo tác phẩm giữa những báu vật trong bộ sưu tập của mình. Ông còn dự định đặt những bức tranh đi kèm, trong đó có một bức của họa sĩ Ý Guercino; Guercino chọn vẽ một nhà vũ trụ học, ghép cặp nghiên cứu con người của Rembrandt với nghiên cứu bầu trời, dù tác phẩm ấy sau này đã thất lạc. Khoảng mười năm sau bức Aristotle, Rembrandt vẽ thêm hai tác phẩm cho Ruffo: Homer đọc thơ và một bức Alexander Đại đế nay đã mất. Vì không có đề tài định sẵn, danh tính nhân vật từng gây tranh cãi lâu dài, với các giả thuyết từ Virgil đến nhà thơ Hà Lan Hooft. Năm 1969, Julius Held lập luận thuyết phục rằng đó là Aristotle.

Điều nên ngắm kỹ

Vị triết gia đội chiếc mũ đen rộng vành, khoác áo choàng rộng với đôi tay áo rực lên ánh sáng ấm màu kem. Trên ngực ông là sợi xích vàng nặng có mặt huy chương, bắt sáng bằng những lớp sơn dày. Tay phải ông đặt trên tượng bán thân trắng của Homer, còn tay trái buông thấp hơn, mân mê sợi xích. Hãy nhìn đôi mắt: bóng tối che khuất một phần, khiến ta không thể đọc thẳng cảm xúc của ông. Theodore Rousseau đã chỉ ra điều này năm 1962, cùng với những nét cọ đa dạng và bảng màu tiết chế của Rembrandt, chủ yếu là đen, vàng kim và nâu. Pho tượng mang sắc lạnh và nhạt giữa nền tối, và ánh sáng như qua lại giữa hai mái đầu, người suy tưởng đang sống và nhà thơ đã sống từ rất lâu trước ông. Hãy dành thời gian cho đôi bàn tay; chúng mang phần lớn câu chuyện.

Ý nghĩa và dụng ý

Julius Held đọc bức tranh như một suy tưởng về các giá trị. Aristotle, mỏi mệt với thế sự, chạm vào tượng Homer mù lòa và khiêm nhường bằng tay phải, bàn tay theo truyền thống được coi trọng hơn, đặt cao hơn và được vẽ sáng hơn bàn tay trái trên sợi xích. Sợi xích được hiểu là món quà của Alexander Đại đế, người từng là học trò của Aristotle. Vì thế bức tranh cân nhắc giữa thành công thế tục và nghệ thuật trường tồn: một triết gia danh tiếng, giàu có dường như ghen tị hoặc cúi mình trước nhà thơ nghèo mà thi ca còn sống lâu hơn cả các đế chế. Có người lại thấy ở đây khoa học có phương pháp nhường bước trước thi ca, hoặc suy ngẫm của Rembrandt về sức mạnh của chính nghệ thuật chân dung. Simon Schama thậm chí cho rằng nhân vật là họa sĩ Apelles. Sự mơ hồ ấy là sức mạnh của tác phẩm: nó vẽ ra chính tư tưởng, thứ không bao giờ nhìn thấu được từ bên ngoài.

Di sản

Rời Sicilia, bức tranh đi qua nhiều bộ sưu tập. Năm 1815 nó đến tay Sir Abraham Hume, người cho mượn trưng bày tại British Institution ở London; con cháu ông sau đó bán cho Rodolphe Kann ở Paris, rồi tác phẩm chuyển sang các nhà sưu tập Mỹ. Năm 1961, Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan ở New York mua lại nó trong một thương vụ gây chú ý toàn thế giới, đến mức họa sĩ Mỹ Otis Kaye vẽ bức Heart of the Matter để phê phán quyền lực của đồng tiền trong nghệ thuật. Khi cải tạo khu trưng bày Rembrandt năm 2013, bảo tàng đặt cho bức tranh tên gọi hiện nay, Aristotle bên tượng bán thân Homer. Ngày nay nó vẫn là một trong những tác phẩm được yêu mến nhất của Met, một hình ảnh lặng lẽ mời mỗi người xem dừng lại và suy nghĩ.

Có thể bạn chưa biết

Người đặt hàng, Don Antonio Ruffo, không hề chỉ định đề tài khi đặt vẽ bức tranh.
Nhân vật từng bị cho là Virgil, Tasso, Ariosto, thậm chí nhà thơ Hà Lan Hooft.
Sau này Rembrandt còn vẽ bức Homer đọc thơ cho cùng người bảo trợ.
Bảo tàng Metropolitan đặt cho bức tranh tên gọi hiện nay vào năm 2013.

Wikipedia · Wikidata