Susanna and the Elders

Susanna vặn người thoát khỏi bàn tay một lão trưởng lão và nhìn thẳng ra phía chúng ta. Rembrandt biến một cái cớ cũ cho tranh gợi tình thành một cuộc cưỡng ép và một lời cầu cứu, và một chủ nhân về sau, Joshua Reynolds, đã lặng lẽ vẽ lại phần lớn phần còn lại.

Câu chuyện phía sau bức tranh

Rembrandt hoàn thành bức sơn dầu trên ván gỗ Peltogyne này năm 1647. Khi đó đề tài tôn giáo ít phổ biến trong hội họa Hà Lan hơn những nơi khác ở châu Âu, do sự trỗi dậy của đạo Tin Lành và việc truyền thống Công giáo mất dần ưu ái, và nhiều tranh Kinh Thánh thời ấy lại đến từ chính Rembrandt. Ông khởi đầu từ bức Susanna của thầy mình là Pieter Lastman, được ông chép lại thành một bản vẽ khoảng năm 1636 để nghiên cứu. Bức tranh hoàn chỉnh khác hẳn tranh của Lastman: chỉ có cung điện ở hậu cảnh gợi nhớ người thầy. Nhân vật của Lastman thụ động, còn cảnh của Rembrandt đầy chuyển động. Ít lâu sau khi vẽ xong, Rembrandt dường như đã bán tranh cho một nhà sưu tập tên Adriaen Banck.

Điều nên ngắm kỹ

Susanna đang cởi áo để bước xuống hồ tắm thì hai lão trưởng lão xen vào. Lão trẻ hơn túm lấy áo choàng của nàng và nhìn xuống đầy thèm khát; nàng giằng ra, hoảng hốt, và nhìn thẳng vào mắt người xem, có lẽ để cầu cứu. Màu sắc đậm đà, ánh sáng và bóng tối mạnh mẽ. Nhiều chi tiết mang vẻ phương Đông tưởng tượng: tán lá nhiệt đới rậm rạp quanh hồ và dọc bờ xa, khăn xếp trên đầu hai lão, một cung điện Babylon ở phía xa. Họa sĩ Hà Lan biết những nét phương Đông ấy qua sách minh họa của các thương nhân từng đến châu Á, nên đó là một thứ hư cấu dựng từ lời kể gián tiếp.

Ý nghĩa và dụng ý

Câu chuyện, nằm trong phần bổ sung của Sách Đa-ni-en, theo truyền thống được hiểu là chuyện về lòng trung tín và công lý của Thiên Chúa: Susanna bị vu oan và sắp bị xử tử, nàng cầu nguyện và được cứu nhờ cách Đa-ni-en thử lời khai của hai lão. Các họa sĩ thường phủ lên đó vẻ gợi tình, vẽ Susanna như kẻ quyến rũ hay một nữ thần Vệ Nữ, như trong bản của Alessandro Allori, còn ở bản của Lastman sự xâm phạm chỉ như một phiền toái nhỏ. Bản của Rembrandt chân thực hơn, gần với một vụ cưỡng ép như văn bản kể, và Susanna là nạn nhân. Khi nhìn ra chúng ta, nàng khiến người xem thành người trong cuộc chứ không phải kẻ nhìn trộm giấu mặt, và bức tranh bớt là món hàng gợi tình cho người đặt vẽ để trở về với chính câu chuyện.

Di sản

Bức tranh qua tay nhiều chủ: Adriaen Banck năm 1647, Adriaen Maen năm 1660, Nam tước Schonborn năm 1738, J. A. J. Aved năm 1766, Edmund Burke năm 1769 và Sir Joshua Reynolds năm 1795, theo danh sách của Wikipedia. Năm 1883, Wilhelm von Bode mua tranh cho Bảo tàng Kaiser-Friedrich ở Berlin, và nay tranh ở Gemäldegalerie. Năm 2015, ảnh chụp X-quang cho thấy Reynolds, sau khi có tranh vào cuối thế kỷ 18, đã vẽ đè lên nhiều mảng lớn và dùng dung môi tẩy đi những phần khác, chỉ để nguyên các nhân vật, cung điện xa và vài chi tiết tiền cảnh. Không rõ vì sao ông làm vậy, dù ông vốn nổi tiếng hay sửa các tác phẩm mình sở hữu.