Sọ người và điếu thuốc, sơn dầu trên vải bạt

Một chiếc đầu lâu nhe răng cười, ngậm điếu thuốc đang cháy. Trước khi trở thành họa sĩ của những đóa hướng dương, chàng Van Gogh trẻ tuổi đã vẽ trò đùa nhỏ, u tối mà dí dỏm này về cái chết và trường mỹ thuật.

Câu chuyện phía sau bức tranh

Vào mùa đông 1885 sang 1886, Vincent van Gogh đang ở Antwerp, Bỉ, theo học tại Học viện Mỹ thuật Hoàng gia. Chương trình đào tạo đi theo một lề lối hàn lâm lâu đời: trước khi việc vẽ người mẫu sống trở nên phổ biến, học viên phải nghiên cứu bộ xương để hiểu giải phẫu cơ thể người. Sau này Van Gogh nói các lớp học ấy nhàm chán và chẳng dạy ông được gì. Bức tranh sơn dầu nhỏ, không ghi niên đại này rất có thể là câu trả lời của ông cho tất cả những giờ vẽ xương ấy. Thay vì một bài nghiên cứu giải phẫu ngoan ngoãn, ông cho bộ xương ngậm một điếu thuốc đang cháy, biến bài tập trên lớp thành lời châm biếm lối dạy hàn lâm bảo thủ. Đây là tác phẩm thời kỳ đầu, của một nghệ sĩ còn đang tìm đường và không giấu nổi sự sốt ruột trước luật lệ.

Điều nên ngắm kỹ

Bức tranh khiêm tốn, chỉ 32 x 24,5 cm, và đề tài được lược đến mức cốt lõi. Một chiếc sọ, một phần bộ xương, hiện ra trước mắt ta, và giữa hai hàm răng là điếu thuốc đang cháy. Chỉ một chi tiết phi lý ấy đã thay đổi tất cả. Hãy dành chút thời gian để thấy một vật mẫu học tập, thứ mà học viên có thể vẽ hàng giờ liền, bỗng trở thành gần như một nhân vật, như thể bị bắt gặp giữa lúc tạo dáng. Các nguồn tư liệu không mô tả chi tiết bảng màu, nhưng chính đề tài đã tạo nên một không khí u trầm, rồi bị phá vỡ bởi cử chỉ hút thuốc đầy hài hước. Hãy tìm sự căng thẳng giữa vẻ nghiêm trang của mô hình giải phẫu và thói quen đời thường mà nó được trao cho. Sự va chạm ấy chính là trái tim tiếng cười của bức tranh.

Ý nghĩa và dụng ý

Bức tranh thường được xem là một tác phẩm vanitas hay memento mori, lời nhắc rằng đời người ngắn ngủi và cái chết là chắc chắn, một truyền thống có gốc rễ sâu xa trong hội họa Hà Lan. Nó ra đời khi chính Van Gogh đang yếu sức, điều khiến trò đùa thêm phần u tối. Giới nghiên cứu cho rằng bức tranh có thể chịu ảnh hưởng của Hercules Seghers, họa sĩ Hà Lan thế kỷ XVII, hoặc Félicien Rops, một nghệ sĩ Bỉ cùng thời với Van Gogh. Nhiều người xem đây là lời cảnh báo về thuốc lá, nhưng cách đọc ấy không dễ đứng vững: bản thân Van Gogh rất mê hút thuốc và tiếp tục hút cho đến khi qua đời năm 1890. Nhiều khả năng bức tranh chế giễu phương pháp hàn lâm cứng nhắc, đồng thời nửa đùa nửa thật chơi đùa với lẽ vô thường.

Di sản

Bức tranh ở lại trong gia đình suốt nhiều thập kỷ. Theo, em trai Vincent, giữ nó cho đến khi qua đời năm 1891; sau đó tranh thuộc về góa phụ của Theo là Johanna van Gogh-Bonger cho đến khi bà mất năm 1925, rồi đến con trai họ, Vincent Willem van Gogh. Năm 1962, Quỹ Van Gogh tiếp nhận bức tranh. Tranh được cho Bảo tàng Stedelijk mượn từ 1962 đến 1973, và từ năm 1973 được gửi dài hạn tại Bảo tàng Van Gogh ở Amsterdam. Nó hiếm hoi trong sự nghiệp của ông: ngoài một bức vẽ cùng thời kỳ, chỉ có hai bức tranh năm 1887 đến 1888 khác dùng đầu lâu làm mô típ. Thời Antwerp cũng sinh ra bản phác thảo Bộ xương treo và con mèo.

Có thể bạn chưa biết

Van Gogh nói các lớp học ở Học viện Antwerp nhàm chán và chẳng dạy ông được gì.
Dù thường được hiểu là phản đối thuốc lá, Van Gogh vẫn hút thuốc đến khi qua đời năm 1890.
Từ năm 1973, bức tranh được gửi dài hạn tại Bảo tàng Van Gogh.

Wikipedia · Wikidata