Van Gogh: Chân dung tự họa

Một người đàn ông ngồi bất động trong khi thế giới quanh ông dường như cuộn xoáy. Hãy nhìn vào đôi mắt ấy: chính Van Gogh thừa nhận chúng vẫn mang ánh nhìn bất an như trước.

Câu chuyện phía sau bức tranh

Tháng Chín năm 1889, ít lâu trước khi rời Saint-Rémy-de-Provence ở miền nam nước Pháp, Vincent van Gogh một lần nữa quay về với đề tài ông hiểu rõ nhất: chính mình. Trong khoảng mười năm, ông vẽ chừng 32 bức chân dung tự họa, một phần vì thường không có tiền thuê người mẫu, và bức tranh sơn dầu này có thể là bức cuối cùng. Giới sử gia nghệ thuật vẫn còn tranh luận. Ingo F. Walther và Jan Hulsker xem đây là bức chân dung tự họa sau cùng, còn Ronald Pickvance lại dành vị trí ấy cho bức chân dung tự họa không râu nay thuộc một bộ sưu tập tư nhân. Van Gogh gửi bức tranh cho em trai Theo, một người buôn tranh, kèm lá thư dặn hãy ngắm nó một thời gian. Ông mong Theo nhận ra nét mặt mình đã điềm tĩnh hơn nhiều.

Điều nên ngắm kỹ

Hãy bắt đầu từ nhân vật. Người họa sĩ ngồi thẳng, bất động, ánh nhìn vững vàng, thân hình là một khối chắc chắn trên nền phía sau. Rồi để mắt lướt đến mái tóc và bộ râu, gợn lên trong những nét cọ lượn sóng không yên. Bảo tàng Orsay chỉ ra rằng chuyển động uốn lượn ấy được vọng lại và khuếch đại trong những đường hoa văn mà bảo tàng gọi là ảo giác ở hậu cảnh, khiến khoảng không quanh người đàn ông như đang đập nhịp và cuộn tròn. Bức tranh rộng 65 x 54,2 cm, gần bằng kích thước thật của đầu và vai. Hãy để ý sự căng thẳng giữa tĩnh và động: gương mặt giữ nguyên, còn bề mặt hoa văn xung quanh không ngừng chuyển động. Sơ Wendy Beckett mô tả màu sắc như đang tan chảy và hoa văn như cuộn sóng; hãy đứng đủ lâu để tự cảm nhận lực kéo ấy.

Ý nghĩa và dụng ý

Chính Van Gogh đã trao cho ta chiếc chìa khóa. Trong thư gửi Theo, ông viết rằng nét mặt mình đã điềm tĩnh hơn, dù đôi mắt vẫn giữ ánh nhìn bất an như trước, hay ít nhất ông thấy vậy. Bức tranh chứa cả hai sự thật cùng lúc. Walther và Rainer Metzger cho rằng đây không phải một dáng ngồi đẹp, cũng chẳng phải bản ghi chép hiện thực, mà là hình ảnh của một người đã trải qua quá nhiều hiểm nguy và xáo trộn để còn kìm giữ được sự bồn chồn, run rẩy. Với Sơ Wendy Beckett, khung cảnh cuộn xoáy tượng trưng cho một nghệ sĩ đang chịu sức ép về tinh thần, thể chất và cảm xúc. Nhìn theo cách ấy, hậu cảnh không còn là bức tường mà là phong cảnh của tâm trí, và hình người tĩnh lặng ở giữa là một con người đang tự giữ mình bằng tất cả sự tập trung.

Di sản

Van Gogh quý bức tranh đến mức mang theo khi đến Auvers-sur-Oise, gần Paris, và cho bác sĩ Paul Gachet xem. Theo lời Van Gogh, vị bác sĩ say mê nó một cách cuồng nhiệt. Ngày nay bức tranh thuộc về Bảo tàng Orsay ở Paris, nơi đây là một trong những gương mặt dễ nhận ra nhất của bộ sưu tập. Tầm quan trọng của nó vượt ra ngoài vẻ đẹp. Chân dung tự họa là phần cốt lõi trong sự nghiệp của Van Gogh, là cách để luyện tập, tìm kiếm và bộc bạch, và bức này đứng ở cuối chặng đường dài ấy. Dù có thật là bức cuối cùng hay không, nó vẫn ghi lại người họa sĩ ở một bước ngoặt mong manh, nhìn lại chúng ta với sự chân thành hiếm có.

Có thể bạn chưa biết

Van Gogh vẽ khoảng 32 bức chân dung tự họa trong chừng mười năm.
Ông thường tự vẽ mình vì không đủ tiền thuê người mẫu.
Theo lời Van Gogh, bác sĩ Paul Gachet say mê bức tranh này một cách cuồng nhiệt.
Giới nghiên cứu vẫn chưa thống nhất bức này hay bức chân dung không râu mới là bức cuối cùng.

Wikipedia · Wikidata