Edvard Munch

1863-1944

Edvard Munch không vẽ điều mình thấy mà vẽ điều mình cảm, và từ một tuổi thơ đầy bệnh tật, tang tóc, ông đã tạo nên Tiếng thét, một trong những hình ảnh dễ nhận ra nhất của nghệ thuật phương Tây. Những 'bức tranh tâm hồn' về tình yêu, lo âu và mất mát của ông đã mở lối cho các họa sĩ Biểu hiện.

Xuất thân

Munch sinh ngày 12 tháng 12 năm 1863 trong một trang trại ở Ådalsbruk, vùng Løten, Na Uy. Cha ông, Christian, là bác sĩ và sĩ quan quân y; mẹ ông, Laura, có năng khiếu nghệ thuật và chỉ bằng nửa tuổi chồng. Năm 1864, gia đình chuyển tới Christiania, thành phố nay là Oslo. Mẹ ông mất vì bệnh lao năm 1868, và người chị ông thương nhất, Sophie, cũng mất vì bệnh ấy năm 1877, khi mới mười lăm tuổi. Thường xuyên ốm suốt mùa đông và phải nghỉ học, cậu bé vẽ cho qua ngày. Người cha sùng đạo kể cho các con nghe chuyện ma và truyện của Edgar Allan Poe. Gia đình sống trong cảnh nghèo nhưng giữ thể diện, chuyển hết căn hộ rẻ tiền này tới căn khác. Năm mười ba tuổi, Munch xem tranh phong cảnh Na Uy ở Hội Nghệ thuật mới lập, quay lại chép tranh và chẳng bao lâu bắt đầu vẽ sơn dầu.

Cuộc đời và những bước ngoặt

Năm 1879, ông vào một trường kỹ thuật học ngành kỹ sư, nhưng một năm sau thì bỏ học, quyết làm họa sĩ, khiến cha rất thất vọng. Năm 1881, ông theo học Trường Mỹ thuật và Thiết kế Hoàng gia ở Kristiania, được Christian Krohg dạy dỗ. Ông nhập vào giới bohemian của thành phố và chịu ảnh hưởng nhà hư vô Hans Jæger, người thúc ông 'viết ra cuộc đời mình'. Đứa trẻ ốm (1886), lấy cảm hứng từ cái chết của Sophie, là 'bức tranh tâm hồn' đầu tiên của ông. Một học bổng nhà nước đưa ông tới Paris năm 1889, và năm 1892 một triển lãm ở Berlin gây tai tiếng đến mức phải đóng cửa sau một tuần. Ở Berlin và Paris, ông hình thành Bức diềm cuộc đời, chuỗi tranh về tình yêu, lo âu và cái chết. Năm 1908, một cơn suy sụp khiến ông phải nằm tám tháng ở dưỡng đường của Daniel Jacobson. Hai thập niên cuối đời ông sống ở điền trang Ekely gần Oslo và mất tại đó ngày 23 tháng 1 năm 1944.

Phong cách và kỹ thuật

Sau khi thử chủ nghĩa Tự nhiên và trường phái Ấn tượng, Munch cho rằng lối vẽ Ấn tượng quá hời hợt để chuyên chở cảm xúc thật. Phong cách chín muồi của ông dùng hình khối giản lược, đường viền đậm, tương phản gắt và màu sắc chất đầy ý nghĩa, diễn tả một trạng thái tâm hồn hơn là thực tại bên ngoài. Nhân vật đứng chính diện trong không gian nông, như diễn viên giữ nguyên tư thế, mỗi người hiện thân cho một cảm xúc. Ông dùng bóng tối và những vòng màu quanh nhân vật để gợi nỗi sợ hay sự căng thẳng, và từ thập niên 1890 ông để sơn pha loãng chảy thành giọt trên mặt tranh, hiệu ứng mà các họa sĩ sau này tiếp thu. Ông làm đi làm lại các mô típ bằng sơn dầu, phấn màu, in thạch bản và tranh khắc gỗ; từ năm 1896 khắc gỗ trở thành chất liệu ưa thích, và ông cùng Nikolai Astrup được xem là những người đổi mới tranh khắc gỗ ở Na Uy. Sau khi hồi phục năm 1909, bảng màu của ông sáng hơn, nét cọ rộng và phóng khoáng, nhiều màu trắng và hiếm khi dùng màu đen. Hơn nửa số tranh của ông là phong cảnh, dù ít ai coi ông là họa sĩ phong cảnh.

Giai thoại

Munch kể lại khoảnh khắc làm nên Tiếng thét: ông đi dạo cùng hai người bạn lúc hoàng hôn, bầu trời bỗng 'đỏ như máu', ông tụt lại phía sau, run rẩy, rồi 'nghe thấy tiếng thét khổng lồ, vô tận của thiên nhiên'. Có bốn phiên bản, hai bản sơn và hai bản phấn màu, và hai trong số đó từng bị đánh cắp rồi được tìm lại. Khi triển lãm ở Berlin bị đóng cửa năm 1892, ông viết rằng thật khó tin một thứ vô hại như hội họa lại gây náo động đến thế. Ông ghét phải chia tay tranh của mình, vì coi chúng là một tổng thể, nên ông làm tranh in để kiếm sống. Ở Åsgårdstrand, ông mua một căn chòi nhỏ của ngư dân và gọi nó là 'Ngôi nhà hạnh phúc', nói rằng đi dạo ở đó như đi giữa những bức tranh của mình. Một cuộc cãi vã với Tulla Larsen kết thúc bằng phát súng vô tình làm bị thương hai ngón tay ông, và về sau ông cưa đôi bức chân dung vẽ hai người.

Di sản

Khi qua đời, Munch để lại toàn bộ tác phẩm còn giữ cho thành phố Oslo, nơi mở Bảo tàng Munch năm 1963; bảo tàng có khoảng 1.100 bức tranh, 4.500 bản vẽ và 18.000 tranh in, bộ sưu tập lớn nhất về ông. Ông ít dạy học và hệ biểu tượng của ông rất riêng tư, nhưng ông ảnh hưởng sâu sắc tới các họa sĩ Biểu hiện Đức. Phát xít gọi tranh ông là 'nghệ thuật suy đồi' và gỡ 82 tác phẩm khỏi các bảo tàng Đức; 71 bức trở về Na Uy nhờ các nhà sưu tập, trong đó có Tiếng thét và Đứa trẻ ốm. Munch từ chối phục vụ mục đích của quân chiếm đóng, dù sau khi ông mất họ vẫn tổ chức tang lễ trái với mong muốn được tiễn đưa lặng lẽ của ông. Nhà sử học nghệ thuật Martha Tedeschi xếp Tiếng thét bên cạnh Mona Lisa, trong số rất ít bức tranh truyền đạt ý nghĩa gần như tức thì tới hầu hết người xem. Hơn một thế kỷ sau, nó vẫn nói thay nỗi lo âu của đời sống hiện đại.

Có thể bạn chưa biết

Wikipedia

chủ nghĩa biểu hiện

Tranh của Edvard Munch